*** پێڕست ***
|
|
|
|
|
|
|
|
|
دهستوور دارا ئهحمهد |
ئایدیای قانون دینیس لوید |
رێکهوتننامهی لهناوبردنی کۆمهڵهی گشتیی نهتهوه.. |
دهستوورم واهی خوێندهوه! هاوڕێ باخهوان |
دهقهکانی کۆنگرهی سیڤهر و مهسعود عهبدولخالق |
پڕۆژهی دهستووری ههرێم... نهجمهدین فارس |
|
********************************************* مافی مرۆڤ ********************************************
*** پێڕست ***
|
|
|
|
|
|
|
|
|
کهوتنهبهر گێژهلول
|
-------------------------------------------------------------
درێژهی بابهت...
مافهمانی ژن لهكاتی تهڵاقدا
پارێزهر: ئومێد حسین 5-2-2011
ههڵبهت ژن لهكاتی تهڵاقدانیدا لهلایهن مێردهكهیهوه كۆمهڵێك مافی شهرعی و یاسایی ههیه كهگرنگترین ئهو مافانهش ئهمانهن:-
1- مافی مارهیی:
ژن لهكاتی تهڵاقدانیدا مافی وهرگرتنی ههموو مارهییهكهی ههیه، جگه لهههندێك حاڵهت، وهك لهتهڵاقی (خولع)یدا كهژن دهڵێت بهپیاوهكهی كهواز لهههموو مافه شهرعی و یاساییهكانم دههێنم بهس تهڵاقم بدات، ئهو كاتهش مێردهكهی تهڵاقی دهدات بهتهڵاقێكی خولعی.
درێژهی بابهت...
|
درێژهی بابهت...
|
چالاككردنی رۆڵی دەزگای داواكاری گشتی
|
تاوی كۆمەڵایەتی | |||||
|
|
|||||
| س / تاوي كومةلايةتي |
|
چالاككردنی رۆڵی دەزگای داواكاری گشتی
|
تاوی كۆمەڵایەتی | |||||
|
|
|||||
| س / تاوي كومةلايةتي |
سهروهریی یاسا
سهروهری یاسا یهكسانی و یاسا مافی یهكسانبوون لهبهرامبهر یاسادا, یان پارێزگاریكردنی یهكسان له لایهن یاساوه وهك ئهوهی كه زۆر جار بهم شێوهیه دایدهڕێژن. بۆ ههر كۆمهڵگهیهكی دیموكراتی دادپهروهر شتێكی بنچینهیی و سهرهكیه. جا دهوڵهمهند بیت یان ههژار, نهتهوهی زۆرینه بێت یان كهمینهیهكی ئایینی بیت, هاوپهیمانێكی سیاسی دهوڵهت بێت یان ركابهربێت.... ههموو شایستهی پارێزگاریكردنی یهكسانن لهبهرامبهر یاسادا. دهوڵهتی دیموكراتی ناتوانێت زامنی ئهوه بكات كه ژیان بهیهكسانی مامهڵه لهگهڵ ههموو كهسێك دهكات, و دهوڵهت هیچ لێپرسراویهتیهكی بهسهر نیه تا ئهنجامی بدات. ههرچۆنێك بێت, شارهزا لهبواری یاسای دهستووری جۆن پز فرانك نوسیویهتی كه"له ژێر هیچ بارودۆخێكدا دهوڵهت نابێت هیچ نایهكسانیهك بسهپێنێت, پێویسته داواكراوبێت بۆ مامهڵهكردن لهگهڵ ههموو خهڵكی خۆی به یهكچاو و بهیهكسانی
" هیچ كهس نابێت لهسهرهوهی یاسا بێت, له كاتێكدا یاساش دوای ههموو شتێك دهستكاری خودی خهڵكه نهوهك شتێك بێت بهسهریاندا سهپێندرابێت. هاوڵاتیانی دیموكراسیهت به ملكهچی یاسا دهبن چونكه ئهوان دان بهمه دائهنێن و ئهیزانن, كه به شێوهیهكی ناراستهوخۆ, ئهوان ملكهچن بۆ خودی خۆیان بهو پێیهی ئهوان بۆ خۆیان دروستكهری یاساكهن. كاتێك یاساكان دادهمهزرێن له لایهن خهڵكهوه كه دواتر پێویسته بۆ خۆیان گوێڕایهڵی یاساكان بن ئهوا ههم خزمهت به دیموكراسیه ت و ههم به یاساش دهكات.
پرۆسهیی یاسایی دادگاییكردن گونجاو: فراناك ئهوه دهردهخات كه له ههموو كۆمهڵگاكاندا به درێژایی مێژوو ئهوانهی كه سیستهمی دادپهروهری تاوانكاری بهڕێوهدهبهن دهسهڵاتیان به بوونی ئهگهری خراپ بهكارهێنان و سهركوتكاری بهدهستهوهگرتووه. بهناوی دهوڵهتهوه, هاوڵاتیان زیندانی كراون و مولكیان دهستی بهسهرداگیراوه و ئهشكهنجهدراون دوورخراونهتهوه و له سێدارهدراون بهبێ بوونی پاساوی یاسایی... و زۆر جار بهبێ هێنانهوهی هیچ جۆره تۆمهتێكی رهسمی. هیچ كۆمهڵگهیهكی دیموكراتی ناتوانێت لهو جۆره خراپ بهكارهێنان و پێشێلكاریه ببورێت. پ
ێویسته ههموو وڵاتێك دهسهڵاتی ههبێت بۆ پاراستنی سیستهم و كرداره تاوانكاریهكانیش سزا بدات, بهڵام پێویسته ئهو رێسا و رێككاریانهی كه دهوڵهت لهرێگهیانهوه یاساكانی خۆی جێبهجێدهكات و دهیچهسپێنێت روون و ئاشكرا بن, نهوهك نهێنی و ههڕهمهكی و وابهستهی پاوانكاری سیاسی بن له لایهن دهوڵهتهوه. كامانهن پێداویستیه بنچینهییهكانی پرۆسهی یاسایی گونجاو له دیموكراسیهتێكدا؟
- نابێت ماڵی هیچ كهسێك به زۆردارهكی چوونه ژووره و پشكنینی تیادا ئهنجامبدرێت لهلایهن پۆلیسهوه بهبێ بوونی فهرمانێكی دادگایی ئهوه نیشانبدات كه هۆكارێكی دروست ههیه بۆ ئهم پشكنینه. له دهرگهدان و بهسهردادانی نیوه شهو لهلایهن پۆلیسی نهێنیهوه هیچ جێگهیهكی بۆ نابێتهوه له دیموكراسیدا.
- نابێت هیچ كهسێك بخرێته باری گیراویهوه بهبێ بوونی تۆمهتێكی روون و نووسراو كه سهرپێچیه ئاماژهبۆكراوهكه دیاریبكات. نهوهك تهنها دهبێت كهسهكان شایستهی ئهوهبن كه بزانن به تهواوی سروشتی ئهو تۆمهته چیه له دژیان بهرزكراوهتهوه بهڵكو پێویسته یهكسهر ئازادبكرێن, به گوێرهی ئهو رێسایهی كه ناسراوه به (Habeas Corpus) (كه به گوێرهی ئهو یاسایه نابیت گیراو له ماوهیهكی دیاریكراو زیاتر دهستبهسهر بكرێت بهڵكو دهبێت ئازادبكرێت تاوهكو تۆمهتهكهی دهسهڵمێنرێت), ئهگهر هاتوو دادگا بۆی دهركهوت كه تۆمهتهكه بهبێ پاساوه یان دهسگیركردنهكه بێ بنهمایه.
- نابێت ئهو كهسانهی تۆمهتباركراون بۆ ماوهیهكی زیاتر لهماوهی دیاریكراو دهستگیر بكرێن له زیندانیدا. ئهوانه شایستهی دادگاییكردنێكی خێرا و ئاشكران, و شایستهی ئهوهشن لهگهڵ ئهوانهی تۆمهتباریان كردوون رووبهڕووبكرێنهوه و پرسیاریان لێبكهن.
- دهسهڵاتهكان داواكراون به بهخشینی ئازادكردن به كهفالهت, ئازادكردنی مهرجدار,بۆ ئهو تاوهنباركراوانهی كه چاوهڕوانی دادگاییكردن دهكهن ئهگهر ئهگهرێكی كهم ههبوو ئهو كهسه گومانلێكراوه رابكات یان تاوانی تر ئهنجامبدات. سزادانی "تووند و نا ئاسایی" وهك ئهوهی له یاسا و داب و نهریتهكانی كۆمهڵگادا دهستنیشانكراون, دهبێت قهدهغه بێت.
- كهسهكان نابێت ناچار بكرێن گهواهی لهسهر خۆیان بدهن. پێویسته ئهم قهدهغهكردنه له دژی خود تاوانباركردنی خۆنهویستانه رهها (مطلق) بێت. وهك دهرئهنجامێكی ئاساییی بۆ ئهمهش, نابێت پۆلیس له ژێر ناوی هیچ بارودۆخێكدا ئهشكهنجه یان دهستدرێژی جهستهیی و دهروونی له دژی گومانلێكراو بهكاربهێنێت. سیستهمێكی یاسایی كه دانپێدانانی بهزۆر قهدهغهبكات ئهوا یهكسهر ئارهزوو و پاڵنهرهكانی پۆلیس كهمدهكاتهوه بۆ بهكارهێنانی ئهشكهنجهدان و ههڕشه و فۆرمهكانی تری پێشێلكاری بۆ ئهوهی زانیاری بهدهست بهێنێت, له كاتێكدا دادگا رێگا بهم جۆره زانیاریانهی كه بهم رێگانه وهدهستهاتوون نهدات بۆ ئهوهی لهگهڵ بهڵگهكاندا ههژماربكرێن له كاتی دادگاییكردندا.
- نابێت كهسهكان لهسهر ههمان تاوان دووجار دادگایی بكرێن؛ واته, نابێت دوو جار به ههمان تۆمهت تۆمهتباربكرێن. ههر كهسێك لهلایهن دادگایی بكرێت و دهربكهوێت كه تاوانی نهكردووه ههرگیز نابێت جارێكی تر تۆمهتبار بكرێتهوه به ههمان تۆمهت.
- لهبهر ئهگهر ئهنجامدانی پێشێلكاری له لایهن دهسهڵاتهكان, ئهو یاسایانهی كه ناو دهبرێن به ئهو یاسایانهی كه بهسهر رابردوودا دهچسپێندرێن (قوانن ذات اثر رجعی) قهدهغه كراوه. ههندێك یاسا ههن لهدوای كردارهكهوه دێن كهواته دهكرێت كهسێك تۆمهتباربكرێت به كارێكهوه تهنانهت ئهگهرچی لهكاتی روودانیدا ئهم كاره نا یاسایییش نهبێت.
- تۆمهتباركراوهكان دهكرێت پارێزگاریكردنی زیاتر و سهرباریان ههبێت له دژی كردارهكانی ناچاركردن لهلایهن دهوڵهتهوه. بۆ نمونه, له ویلایهته یهكگرتووهكانی ئهمهریكا, تاونباركراو مافی ئهوهی ههیه پارێزهری خۆی ههبێت كه نوێنهرایهتی بكات له ههموو قۆناغهكانی دادگاییكردنی تاونی ههتاوهكو ئهگهر تاونباران نهشتوانن بۆ خۆیان پارهی ئهو نوێنهرایهتیكردنه (گرتنی پارێزهر) بدهن. ههروهها پێویسته پۆلیس مافهكانی گومانلێكراو به گومانلێكراو رابگهیهنن له كاتی دهستگیركردنیان له ناویشیاندا مافی بوونی پارێزگار و مافی بێدهنگ بوون (بۆ وهلاوهنانی خود تاوانباركردن).
تاكتیكێكی باوی سهركوتكاری ئهوهیه كه ركابهرانی حكومهت به خیانهتكاری تۆمهتباربكهن. لهبهر ئهم هۆیه, پێویسته تاوانی خیانهتكردن زۆر به وریاییهوه دیاریبكرێ له رووی پێناسهكردنیهوه بۆ ئهوهی وهك چهكێك بۆ كپكردنهوهی دهنگی رهخنهگرتن له حكومهت بهكارنههێنرێت. هیچ كام لهم پێوهندانه مانی ئهوهنادات كه دهوڵهت دهسهڵاتی بهدهستهوه نیه بۆ ئهوهی یاساكان بچهسپێنێت و سهرپێچیكاران سزابدات. به پێچهوانهوه, سیستهمی دادپهروهری تاوانكاری له كۆمهڵگایهكی دیموكراتیانه تا ئهو رادهیه كاریگهر دهبێت كه بهڕێوهبردنی سیستهمهكه لهلایهن خهڵكهوه بڕیاری لهسهر دهدرێت بۆ ئهوهی دادپهروهر و پارێزهری مافهكانی تاك, و به ههمان شێوهش پارێزهری بهرژهوهندیه گشتیهكان بێت. دادوهران یان ئهوهتا دادهمهزرێنرێن یان ههڵدهبژێردرێن, و یان بۆ ماوهیهكی دیاریكراو یان بۆ ماوهی ژیانیان ئهو پۆسته وهردهگرن. ههرچۆنێك بێت ئهوانه كهسانی ههڵبژێردراون, زۆر گرنگه كه ئهمانه كهسانی سهربهخۆبن له دهسهڵاته سیسایهكانی نهتهوه بۆ ئهوهی بێلایهنی خۆیان بسهڵمێنن. ناكرێت دادوهران لهبهر هۆكاری پروپوچ یان سیاسی پوخت لهكار لاببرێن, بهڵكو تهنها لهبهر تاوان ئهنجامدانی ترساناك و بهدكاری ترسناك... لهو كاتهشدا تهنها له رێگهی رێوشوێنی رهسمی, وهك تاوانباركردن (هێنانهوهی تۆمهت له دژیان) و دادگاییكردنی له دهسهڵاتی یاسادانان.
س / مالبةري ياسا
سهروهریی یاسا
سهروهری یاسا یهكسانی و یاسا مافی یهكسانبوون لهبهرامبهر یاسادا, یان پارێزگاریكردنی یهكسان له لایهن یاساوه وهك ئهوهی كه زۆر جار بهم شێوهیه دایدهڕێژن. بۆ ههر كۆمهڵگهیهكی دیموكراتی دادپهروهر شتێكی بنچینهیی و سهرهكیه. جا دهوڵهمهند بیت یان ههژار, نهتهوهی زۆرینه بێت یان كهمینهیهكی ئایینی بیت, هاوپهیمانێكی سیاسی دهوڵهت بێت یان ركابهربێت.... ههموو شایستهی پارێزگاریكردنی یهكسانن لهبهرامبهر یاسادا. دهوڵهتی دیموكراتی ناتوانێت زامنی ئهوه بكات كه ژیان بهیهكسانی مامهڵه لهگهڵ ههموو كهسێك دهكات, و دهوڵهت هیچ لێپرسراویهتیهكی بهسهر نیه تا ئهنجامی بدات. ههرچۆنێك بێت, شارهزا لهبواری یاسای دهستووری جۆن پز فرانك نوسیویهتی كه"له ژێر هیچ بارودۆخێكدا دهوڵهت نابێت هیچ نایهكسانیهك بسهپێنێت, پێویسته داواكراوبێت بۆ مامهڵهكردن لهگهڵ ههموو خهڵكی خۆی به یهكچاو و بهیهكسانی
" هیچ كهس نابێت لهسهرهوهی یاسا بێت, له كاتێكدا یاساش دوای ههموو شتێك دهستكاری خودی خهڵكه نهوهك شتێك بێت بهسهریاندا سهپێندرابێت. هاوڵاتیانی دیموكراسیهت به ملكهچی یاسا دهبن چونكه ئهوان دان بهمه دائهنێن و ئهیزانن, كه به شێوهیهكی ناراستهوخۆ, ئهوان ملكهچن بۆ خودی خۆیان بهو پێیهی ئهوان بۆ خۆیان دروستكهری یاساكهن. كاتێك یاساكان دادهمهزرێن له لایهن خهڵكهوه كه دواتر پێویسته بۆ خۆیان گوێڕایهڵی یاساكان بن ئهوا ههم خزمهت به دیموكراسیه ت و ههم به یاساش دهكات.
پرۆسهیی یاسایی دادگاییكردن گونجاو: فراناك ئهوه دهردهخات كه له ههموو كۆمهڵگاكاندا به درێژایی مێژوو ئهوانهی كه سیستهمی دادپهروهری تاوانكاری بهڕێوهدهبهن دهسهڵاتیان به بوونی ئهگهری خراپ بهكارهێنان و سهركوتكاری بهدهستهوهگرتووه. بهناوی دهوڵهتهوه, هاوڵاتیان زیندانی كراون و مولكیان دهستی بهسهرداگیراوه و ئهشكهنجهدراون دوورخراونهتهوه و له سێدارهدراون بهبێ بوونی پاساوی یاسایی... و زۆر جار بهبێ هێنانهوهی هیچ جۆره تۆمهتێكی رهسمی. هیچ كۆمهڵگهیهكی دیموكراتی ناتوانێت لهو جۆره خراپ بهكارهێنان و پێشێلكاریه ببورێت. پ
ێویسته ههموو وڵاتێك دهسهڵاتی ههبێت بۆ پاراستنی سیستهم و كرداره تاوانكاریهكانیش سزا بدات, بهڵام پێویسته ئهو رێسا و رێككاریانهی كه دهوڵهت لهرێگهیانهوه یاساكانی خۆی جێبهجێدهكات و دهیچهسپێنێت روون و ئاشكرا بن, نهوهك نهێنی و ههڕهمهكی و وابهستهی پاوانكاری سیاسی بن له لایهن دهوڵهتهوه. كامانهن پێداویستیه بنچینهییهكانی پرۆسهی یاسایی گونجاو له دیموكراسیهتێكدا؟
- نابێت ماڵی هیچ كهسێك به زۆردارهكی چوونه ژووره و پشكنینی تیادا ئهنجامبدرێت لهلایهن پۆلیسهوه بهبێ بوونی فهرمانێكی دادگایی ئهوه نیشانبدات كه هۆكارێكی دروست ههیه بۆ ئهم پشكنینه. له دهرگهدان و بهسهردادانی نیوه شهو لهلایهن پۆلیسی نهێنیهوه هیچ جێگهیهكی بۆ نابێتهوه له دیموكراسیدا.
- نابێت هیچ كهسێك بخرێته باری گیراویهوه بهبێ بوونی تۆمهتێكی روون و نووسراو كه سهرپێچیه ئاماژهبۆكراوهكه دیاریبكات. نهوهك تهنها دهبێت كهسهكان شایستهی ئهوهبن كه بزانن به تهواوی سروشتی ئهو تۆمهته چیه له دژیان بهرزكراوهتهوه بهڵكو پێویسته یهكسهر ئازادبكرێن, به گوێرهی ئهو رێسایهی كه ناسراوه به (Habeas Corpus) (كه به گوێرهی ئهو یاسایه نابیت گیراو له ماوهیهكی دیاریكراو زیاتر دهستبهسهر بكرێت بهڵكو دهبێت ئازادبكرێت تاوهكو تۆمهتهكهی دهسهڵمێنرێت), ئهگهر هاتوو دادگا بۆی دهركهوت كه تۆمهتهكه بهبێ پاساوه یان دهسگیركردنهكه بێ بنهمایه.
- نابێت ئهو كهسانهی تۆمهتباركراون بۆ ماوهیهكی زیاتر لهماوهی دیاریكراو دهستگیر بكرێن له زیندانیدا. ئهوانه شایستهی دادگاییكردنێكی خێرا و ئاشكران, و شایستهی ئهوهشن لهگهڵ ئهوانهی تۆمهتباریان كردوون رووبهڕووبكرێنهوه و پرسیاریان لێبكهن.
- دهسهڵاتهكان داواكراون به بهخشینی ئازادكردن به كهفالهت, ئازادكردنی مهرجدار,بۆ ئهو تاوهنباركراوانهی كه چاوهڕوانی دادگاییكردن دهكهن ئهگهر ئهگهرێكی كهم ههبوو ئهو كهسه گومانلێكراوه رابكات یان تاوانی تر ئهنجامبدات. سزادانی "تووند و نا ئاسایی" وهك ئهوهی له یاسا و داب و نهریتهكانی كۆمهڵگادا دهستنیشانكراون, دهبێت قهدهغه بێت.
- كهسهكان نابێت ناچار بكرێن گهواهی لهسهر خۆیان بدهن. پێویسته ئهم قهدهغهكردنه له دژی خود تاوانباركردنی خۆنهویستانه رهها (مطلق) بێت. وهك دهرئهنجامێكی ئاساییی بۆ ئهمهش, نابێت پۆلیس له ژێر ناوی هیچ بارودۆخێكدا ئهشكهنجه یان دهستدرێژی جهستهیی و دهروونی له دژی گومانلێكراو بهكاربهێنێت. سیستهمێكی یاسایی كه دانپێدانانی بهزۆر قهدهغهبكات ئهوا یهكسهر ئارهزوو و پاڵنهرهكانی پۆلیس كهمدهكاتهوه بۆ بهكارهێنانی ئهشكهنجهدان و ههڕشه و فۆرمهكانی تری پێشێلكاری بۆ ئهوهی زانیاری بهدهست بهێنێت, له كاتێكدا دادگا رێگا بهم جۆره زانیاریانهی كه بهم رێگانه وهدهستهاتوون نهدات بۆ ئهوهی لهگهڵ بهڵگهكاندا ههژماربكرێن له كاتی دادگاییكردندا.
- نابێت كهسهكان لهسهر ههمان تاوان دووجار دادگایی بكرێن؛ واته, نابێت دوو جار به ههمان تۆمهت تۆمهتباربكرێن. ههر كهسێك لهلایهن دادگایی بكرێت و دهربكهوێت كه تاوانی نهكردووه ههرگیز نابێت جارێكی تر تۆمهتبار بكرێتهوه به ههمان تۆمهت.
- لهبهر ئهگهر ئهنجامدانی پێشێلكاری له لایهن دهسهڵاتهكان, ئهو یاسایانهی كه ناو دهبرێن به ئهو یاسایانهی كه بهسهر رابردوودا دهچسپێندرێن (قوانن ذات اثر رجعی) قهدهغه كراوه. ههندێك یاسا ههن لهدوای كردارهكهوه دێن كهواته دهكرێت كهسێك تۆمهتباربكرێت به كارێكهوه تهنانهت ئهگهرچی لهكاتی روودانیدا ئهم كاره نا یاسایییش نهبێت.
- تۆمهتباركراوهكان دهكرێت پارێزگاریكردنی زیاتر و سهرباریان ههبێت له دژی كردارهكانی ناچاركردن لهلایهن دهوڵهتهوه. بۆ نمونه, له ویلایهته یهكگرتووهكانی ئهمهریكا, تاونباركراو مافی ئهوهی ههیه پارێزهری خۆی ههبێت كه نوێنهرایهتی بكات له ههموو قۆناغهكانی دادگاییكردنی تاونی ههتاوهكو ئهگهر تاونباران نهشتوانن بۆ خۆیان پارهی ئهو نوێنهرایهتیكردنه (گرتنی پارێزهر) بدهن. ههروهها پێویسته پۆلیس مافهكانی گومانلێكراو به گومانلێكراو رابگهیهنن له كاتی دهستگیركردنیان له ناویشیاندا مافی بوونی پارێزگار و مافی بێدهنگ بوون (بۆ وهلاوهنانی خود تاوانباركردن).
تاكتیكێكی باوی سهركوتكاری ئهوهیه كه ركابهرانی حكومهت به خیانهتكاری تۆمهتباربكهن. لهبهر ئهم هۆیه, پێویسته تاوانی خیانهتكردن زۆر به وریاییهوه دیاریبكرێ له رووی پێناسهكردنیهوه بۆ ئهوهی وهك چهكێك بۆ كپكردنهوهی دهنگی رهخنهگرتن له حكومهت بهكارنههێنرێت. هیچ كام لهم پێوهندانه مانی ئهوهنادات كه دهوڵهت دهسهڵاتی بهدهستهوه نیه بۆ ئهوهی یاساكان بچهسپێنێت و سهرپێچیكاران سزابدات. به پێچهوانهوه, سیستهمی دادپهروهری تاوانكاری له كۆمهڵگایهكی دیموكراتیانه تا ئهو رادهیه كاریگهر دهبێت كه بهڕێوهبردنی سیستهمهكه لهلایهن خهڵكهوه بڕیاری لهسهر دهدرێت بۆ ئهوهی دادپهروهر و پارێزهری مافهكانی تاك, و به ههمان شێوهش پارێزهری بهرژهوهندیه گشتیهكان بێت. دادوهران یان ئهوهتا دادهمهزرێنرێن یان ههڵدهبژێردرێن, و یان بۆ ماوهیهكی دیاریكراو یان بۆ ماوهی ژیانیان ئهو پۆسته وهردهگرن. ههرچۆنێك بێت ئهوانه كهسانی ههڵبژێردراون, زۆر گرنگه كه ئهمانه كهسانی سهربهخۆبن له دهسهڵاته سیسایهكانی نهتهوه بۆ ئهوهی بێلایهنی خۆیان بسهڵمێنن. ناكرێت دادوهران لهبهر هۆكاری پروپوچ یان سیاسی پوخت لهكار لاببرێن, بهڵكو تهنها لهبهر تاوان ئهنجامدانی ترساناك و بهدكاری ترسناك... لهو كاتهشدا تهنها له رێگهی رێوشوێنی رهسمی, وهك تاوانباركردن (هێنانهوهی تۆمهت له دژیان) و دادگاییكردنی له دهسهڵاتی یاسادانان.
س / مالبةري ياسا
رۆژنامهگهریی ئهلیكترۆنی له دونیای راگهیاندندا ئهزمونێكی نوێیه و له ههرێمی كوردستانیش مێژووهكهی دهگهڕێتهوه بۆ 10 ساڵی رابردوو. رۆژنامهگهریی ئهلیكترۆنی نهك ههر لهئاستی كوردستان، بهڵكو لهسهر ئاستی جیهانیش كێشهی یاسایی گهورهی لێكهوتۆتهوه، ئهوهش لهبهر نهبوونی یاسایهك بۆ رێكخستنی كاری ئهو جۆره رۆژنامهگهرییه، ئهمهش لهكاتێكدایه كه له ویلایهته یهكگرتووهكانی ئهمریكا و وڵاتانی ئهوروپاش یاسای جیاجیا بهمهبهستی رێگرتن له ناوزڕاندن و بوختان و كۆپیكردنی بهرههمی كهسانی تر داڕێژراوه و ساڵانهش چهندین كهس و لایهنی جیاجیا روبهڕووی دادگا دهكرێنهوه.
سهرباری ئهو ههوڵانهش تائهمڕۆ نهتوانراوه وهك پێویست رۆژنامهگهریی ئهلیكترۆنی لهجیهان بهگشتی و كوردستانیش بهتایبهتی یاسایهكی بۆ دابڕێژرێت بۆ رێكخستنی.
د.سامان فهوزی پسپۆڕ لهبواری راگهیاندنی ئهلیكترۆنی لهلێدوانێكدا بۆPUKmedia وتی: ههموو چالاكییه مرۆییهكان به یاسایهك ریَكدهخریَت و لهو چوارچێوهیهشدا راگهیاندنی ئهلیكترۆنی دهبێت لهژێر سێبهری یاسایهكی تایبهتدا كاری رێكبخرێت.
د. سامان فهوزی پێیوایه لهبهرئهوهی مێژووی راگهیاندنی ئهلیكترۆنی له كوردستان ئهزمونێكی تازهی ههیه، كێشهیهكی هێناوهته ئاراوه، ئهوهش خۆی لهوهدا دهبینیَتهوه كه ئهو كهسانهی كاردهكهن له راگهیاندنی ئهلیكترۆنی وادهزانن هیچ جۆره سانسۆرێك و لێپرسراوێتییهكی یاسایی لهسهر نیه، ئهمهش هۆكارێك بووه بۆ خوڵقاندنی فهزایهك كه كهسانێك ههبێت باوهڕیان به راگهیاندنی ئهلیكترۆنی نهبێت.
سامان فهوزی وتیشی: نهبوونی یاسایهك بۆ رێكخستنی كاری راگهیاندنی ئهلیكترۆنی رێی بۆ كهسانێك خۆشكردووه كه ماڵپهڕهكان بكهنه زهوییهكی بهپیت بۆ ئهنجامدانی مهرامه تایبهتییهكانی خۆیان.
د. سامان فهوزی بۆ PUKmedia زیاتر دواو وتی: بوونی یاسایهك بۆ رێكخستنی كاری راگهیاندنی ئهلیكترۆنی پێویسته بۆ ئهمڕۆی كوردستان، چونكه یاسای رۆژنامهگهریی كوردستان تهنها قسهی لهسهر راگهیاندنی چاپكرا و كردووه، ههر یاسایهكیش دهربچێت بهڕێكخستنی كاری راگهیاندنی ئهلیكترۆنی نابێت ببێته هۆكارێك بۆ دروستبوونی سانسۆری پێشوهخت لهسهر ماڵپهڕه ئهلیكترۆنییهكان.
راگهیاندنكارانی بواری ئهلیكترۆنیش پێیانوایه چهمكی ئازادی له رۆژنامهگهری ئهلیكترۆنی كوردی چهمكێكی تهمومژاویه و پێویسته ماڵپهره ئهلكترۆنییه كوردییهكان رهچاوی بنهماو بههاكانی پیشهی رۆژمامهوان بكهن.
كاروان ئهنوهر سهرنووسهری ماڵپهڕی PUKmedia راشكاوانه بیروبۆچوونهكانی له بارهی پێویستی بوونی یاسایهك بۆ رێكخستنی كاری راگهیاندنی ئهلیكترۆنی خستهڕوو و وتی: راگهیاندنی بیستراو بینراو خوێندراو به ههرسێكیان راگهیاندنی ئهلیكترۆنی پێكدههێنن، لهبهر رۆشنایی گرنگی ماڵپهڕه ئهلكترۆنییهكان، بوونی یاسایهكی تایبهت بۆ رێكخستنی كاری راگهیاندنی ئهلیكترۆنی پێویسته.
كاروان ئهنوهر وتیشی: پێویسته رۆژنامهنوسان و خاوهنی ماڵپهڕه ئهلیكترۆنییهكان خۆیان رهقیب بن بهسهر ئهو بابهته رۆژنامهوانییانهی بڵاوی دهكهنهوه كه نهبێتههۆی ناوزڕاندن و لهكهداركردنی هاووڵاتیان، رونیشیكردهوه: لهبهرئهوهی راگهیاندنی ئهلیكترۆنی كۆمهڵك بنهماو شێوازی كاركردنی تایبهت بهخۆی ههیه، پێویسته یاسایهك ههبێت بۆ رێكخستنی كارهكانی.
سیروان غهریب بهڕێوهبهری ماڵپهڕی ئاوێنه له لێدوانێكدا بۆ PUKmedia وتی: یاسهیهك بۆ رێكخستنی كاری راگهیاندنی ئهلیكترۆنی به گرنگ وهسفكرد و دڵنیاش نیه لهوهی یاسا بتوانێت كۆنترۆڵ رێكخستنی كاری راگهیاندنی ئهلیكترۆنی بكات له كوردستاندا.
سیروان غریب به ههمان شێوهی بیروبۆچوونی هاوپیشهكانی وتی: پێویسته ئهو دامهزراوه و رۆژنامهنوسانهی ماڵپهری ئهلیكترۆنی دهكهنهوه، خۆیان رهچاوی بنهما و بههاكانی رۆژنامهوانی بكهن و رهچاوی بههاكانی رۆژنامهوانی له یادنهكهن و بهشێوهیهك كاربكهن سوكایهتی و ناوزڕاندنی بۆ كهس تێدانهبێت.
بهڕێوهبهری ماڵپهڕی ئاوێنه تهئكیدیشیكردهوه ههریاسایهك دهربچێت بۆ رێكخستنی كاری راگهیاندنی ئهلیكترۆنی نابێت ببێته هۆكارێك بۆ رێگرتن له ئازادی رادهڕبڕین و نووسینی قهڵهمی ئازاد.
رێكخستنی كاری رۆژنامهگهری ئهلیكترۆنی پێویستی به یاسایهك ههیه تا له بهر رۆشنایدا ماڵپهره ئهلكترۆنیهكان كاری خۆیان تێداڕێك بخهن رۆژنامهنووسانیش پێیانوایه دهركردنی یاسایهكی لهوشێوهیه له كوردستاندا پێویسته بهمهرجێك نهبێت رێگر لهبهردهم ئازادییهكانی رۆژنامهگهریدا.
سهمیر تۆفیق رۆژنامهوانی بواری ئهلیكترۆنی بوونی یاسایهكی بۆ رێكخستنی كاری راگهیاندنی ئهلیكترۆنی به پێویستزانی و رونیكردهوه: لهئهمڕۆدا ههندێك ماڵپهڕی ئهلیكترۆنی بوونهته هۆكارێك بۆ ناوزڕاندن و بڵاوكردنهوهی ههواڵی نادروست و ناڕاست، كه ئهمهش كاریگهری ههبووه لهسهر خوێنهرانی ماڵپهڕه ئهلكترۆنییهكان.
وتیشی: رۆژنامهوانانی بواری ئهلیكترۆنی ئهركی سهرشانیانه لهژێر سێبهری بنهما و بههاكانی پیشهی رۆژنامهوانی مومارهسهی پیشهكهیان بكهن و نهبوونی یاسایهكی تایبهت بهكارهكانیان نهقۆزنهوه بۆ مهرامه تایبهتییهكانیان.
PUKmedia
|
بە پابەندبوونی هەمووان سەروەریی یاسا دابین دەبێ
|
نووسینی مافپەروەر بەهار كەمال | |||
|
|
یاسای بەرەنگاربونەوەی تۆقاندن (تیرۆر) لە هەرێمی كوردســـــتان_عێراق
یاسای ژماره 3ی ســـــاڵی (2006)
ئەم یاسایە لهدانیشـــــتنی رۆژی (3/4/2006) ی ئهنجومهنی نیشتمانیی كوردســـــتان-عیراق برِیاری لهسهردرا..
فەرموو دەقی یاساکە لێرە ببینە بە pdf
______________________
یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردســـــتان
یاسای ژماره 22ی ســـــاڵی (2007)
ئەم یاسایە لهدانیشـــــتنی رۆژی (6/8/2007) ی ئهنجومهنی نیشتمانیی كوردســـــتان-عیراق برِیاری لهسهردرا..
فەرموو دەقی یاساکە لێرە ببینە بە pdf
______________________
______________________
پرۆژه یاسای ههمواركردنی یاسای باری كهسێتی ژماره 188 ی سالی 1959 ی ههمواركراو
س / مالبةري ياسا
یاسای بەرەنگاربونەوەی تۆقاندن (تیرۆر) لە هەرێمی كوردســـــتان_عێراق
یاسای ژماره 3ی ســـــاڵی (2006)
ئەم یاسایە لهدانیشـــــتنی رۆژی (3/4/2006) ی ئهنجومهنی نیشتمانیی كوردســـــتان-عیراق برِیاری لهسهردرا..
فەرموو دەقی یاساکە لێرە ببینە بە pdf
______________________
یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردســـــتان
یاسای ژماره 22ی ســـــاڵی (2007)
ئەم یاسایە لهدانیشـــــتنی رۆژی (6/8/2007) ی ئهنجومهنی نیشتمانیی كوردســـــتان-عیراق برِیاری لهسهردرا..
فەرموو دەقی یاساکە لێرە ببینە بە pdf
______________________
______________________
س / مالبةري ياسا
یاسای بەرەنگاربونەوەی تۆقاندن (تیرۆر) لە هەرێمی كوردســـــتان_عێراق
یاسای ژماره 3ی ســـــاڵی (2006)
ئەم یاسایە لهدانیشـــــتنی رۆژی (3/4/2006) ی ئهنجومهنی نیشتمانیی كوردســـــتان-عیراق برِیاری لهسهردرا..
فەرموو دەقی یاساکە لێرە ببینە بە pdf
س / مالبةري ياسا
----------------------------------------------------------------------
----------------------------------------------------------------------
لهدوای ساڵی 2000هوه تهكنۆلۆجیای سهردهم بهتایبهت هێڵی (ئینتهرنێت) گهیشتۆته زۆربهی شارو شارۆچكهكانی كوردستان، لهوكاتهدا خهڵكی كوردستان بههۆی تازهیی ئهو تهكنۆلۆجیایهوه شارهزاییهكی ئهوتۆی لهسهر نهبوو، ئهگهر بهكارهێنانیشی لای خهڵكی سهخت بووه، بهلام بهتێپهڕبوونی كات و بهرفراوان بوونی ئهو تۆڕهو زیاتر بهشداری خهڵكی كوردستان لهتۆڕی ئینتهرنێتدا، ئێستا بهشێوهیهكی باشترو زانستیانهتر ئهو تهكنۆلۆجیایه كاری پێدهكرێت و رۆڵێكی گرنگ لهئیشوكاری خهڵكیدا دهگێڕێت.
نهبوونی یاسایهك
ئهوهی مهبهستمه لێرهدا باسی لێوه بكهم، نهبوونی یاسایهكه لهسهر ئهو تهكنۆلۆجیایه، زۆرێك لهكۆمپانیاكان ئهو خزمهتگوزارییهیان گهیاندووه به دهزگاكان و تهنانهت ناو مالانیش چ لهڕێگای میدیۆم چ لهڕێگای وایهرلێسهوه یان لهڕێگای سهحنهوه، زۆرێك لهو كۆمپانیایانه لهسهرهتای دامهزراندنی ئهو خزمهتگوزارییهدا وهكو پێویست ئهو خزمهتگوزارییه بههاوولاتیان دهدهن، بهلام دوای ماوهیهك و زۆربوونی رێژهی بهشداربوانی ورده ورده خێرایی هێڵی ئینتهرنێتهكه دادهبهزێت و تاوایلێدێت ناتوانی هیچ كهڵكێكی لێببینێت، من لهشارهكهمدا تائێستا 3جار خهتی ئینتهرنێتهكهمم گۆڕیوه كهههر یهكهی بهنرخێكی جیاوازو گرانتر بۆیان دابینكردووم، بهلام دوای كهمتر لهمانگێك ئهو هێڵه خێرایی داونلۆدهكهی كهمدهبێتهوه تا وایلێدێت ناتوانی وهك پێویست سوودی لێببینرێت، ئهوهش بۆ ئهوه دهگهڕێتهوه كهئهو كۆمپانیایهی هێڵی ئینتهرنێتهكهی دابینكردووه، بۆی دیاریكراوه كهدهتوانی تاچهند هێڵ بفرۆشێت، بهلام ئهو كۆمپانیایه زیاتر لهو رێژهیهی خۆی هێڵی ئینتهرنێت دهفرۆشێت و ئهوهش وادهكات كهخێرایی هێڵهكان كهمببێتهوه.
لێرهدا ئهوه دهردهكهوێت كه بههۆی نهبوونی یاسایهك یان سزایهك بۆ ئهو كۆمپانیایانهی كهخزمهتگوزاری ئینتهرنێت دههێننه كوردستان و بههاوولاتیانی دهفرۆشنهوه، جۆرێك لهمامهڵهكردن بهگیرفانی خهڵك دهكرێت و كام هێڵی خراپه لهولاتانی ئهوروپاو ئهمریكای وهردهگرن و بهباشترین هێڵی ئینتهرنتێت بهئێمهی بهكارهێنهری دهفرۆشنهوه، بهداخهوه ههموو ئهو كۆمپانیایانهش خۆماڵین و بێگوێدانه هیچ یاساو رێسایهك و بهرژهوهندی هاونیشتمانیانیان، مانگانه برێكی زۆری پاره لهخهڵكی وهردهگرن، لهو ولاتانهی كههاوولاتیان خزمهتگوزاری ئینتهرنێت بهكاردههێنن بهتایبهت لهولاتانی ئهوروپاو ئهمریكاو ژاپۆن خێراترین هێڵی ئینتهرنێت بههاوولاتیان دهدهن لهبهرامبهر كهمترین نرخدا، لهخوارهوه نرخی چهند ولاتێك دهخهمهڕوو بۆئهوهی خوێنهرو بهكارهێنهری ئینتهرنێت لهكوردستان ئهو جیاوازییه بزانێت.
* (ئهمریكا) خێرایی هێڵهكهی 4.8 mbps نرخی بهكارهێنانی 3.33 $
*(كهنهدا) خێرایی هێڵهكهی 7.6 mbps نرخی بهكارهێنانی 6.50 $
*(سوید) خێرایی هێڵهكهی 18 mbps نرخی بهكارهێنانی 0.63 $
*(فهرهنسا) خێرایی هێڵهكهی 18 mbps نرخی بهكارهێنانی 1.64 $
*(ژاپۆن) خێرایی هێڵهكهی 61 mbps نرخی بهكارهێنانی 0.27 $
جیاوازیی لهڕێژهی خێرایی هێلهكان
لهكوردستان ئهگهر خێرایی هێڵهكانی ئینتهرنێت وهربگرین، دهبینین جیاوازیهكی زۆر ههیه لهڕێژهی خێرایی و كارپێكردنهكهی، ئهوهی لهسهرهوه دهردهكهوێت ئهوه خێرایی و نرخی هێڵهكانی ئینتهرنێته لهچهند ولاتێك بهنموونه كهباشترین هێڵی ئینتهرنێت بهكهمترین نرخ بۆ هاوولاتیانیان دابیندهكهن، بێگومان لهبهرامبهر ئهوهشدا یاسایهك ههیه كهسزای ئهو كۆمپانیایانه دهدات كههێڵی خراپ بهباش بههاوولاتیان دهفرۆشنهوه یان ههر ساختهكارییهك دهبێته هۆی سزادانیان.
ئهگهر ئێمه بڵێین هێشتا ماومانه بگهین بهولاتانی وهك ئهوروپا بۆ بهكارهێنانی ئینتهرنتێت و دابینكردنی بهو نرخ و بهو خێراییه، ئهوه ناچێته عهقڵی هیچ بهكارهێنهرێكهوه، چونكه ئهوه لهڕێگای مانگی دهستكردهوه دهگوازرێتهوهو بۆ ههر ولاتێك بێت وهكو یهك وایه، بهلام ئێمه لهسهر ئهوه راهاتووین كهههموو ئهو شتانهی دههێنینه ولاتهكهمان بهباشترینیان، بهخهڵك دهفرۆشینهوه، ئهگهرچی خراپترینیش بێت، جێی خۆیهتی حكومهتی ههرێم یان پهرلهمانی كوردستان، بۆ ئهو تهكنۆلۆجیا سهردهمیهش یاسایهك دابنێن تاوهك ههموو ئهو ولاتانهی سوود لهو خزمهتگوزارییه دهبینن، ئێمهش وهك خۆی سوودی لێببینین و چیتر كۆمپانیاو كهسانی بازرگانی ئهو خزمهتگوزارییه سهردهمیه، خراپترینیان بهباشترین بهئێمه نهفرۆشنهوه، لێرهدا ئهركی حكومهتی ههرێم و وهزارهتی گواستنهوهو گهیاندنه كه لهو بارهیهوه رۆڵی خۆیان بگێڕن و رێگه بهو كهسانه نهدهن خزمهتگوزاری خراپ بهباشترین بهئێمهی كورد بفرۆشنهوه، بهڵكو سیستمێك ههبێت بۆ ئهوهی ئهو خزمهتگوزارییه وهك خۆی بگهیهنێت و وهك خۆشی بهكاربهێندرێت، دهكرێت وهزارهتی پهیوهندیدار بهدواداچوونێك لهسهر هێلهكانی ئینتهرنێت بكات كه لهكوردستاندا ههیهو وهك پڕۆژهیهك داوا لهپهرلهمانی كوردستان بكات، یاسایهك بۆ تهكنۆلۆجیا دهربكرێت كهلێپرسینهوه لهگهڵ ئهو كۆمپانیایانهدا بكات كههێڵی خراپ بهباش بهخهڵك دهفرۆشن و ساختهكاریی تێدا دهكهن.
سةرجاوة / كوردستاني نويي
http://www.knwe.org/Direje.aspx?Cor=10&Besh=Araste&Jimare=2216
|
مافپهروهر : موكهڕهم سهید ئهحمهد بهرزنجی | |||||
|
|
|||||
| س / تاوي كومةلايةتي |
مارهبهجاش.. خواستنی ژنێکه بۆ شهوێک
توێژینهوهیهكی زانكۆیی، هاوسهرگیری مارهبهجاش (مارهی كاتی)، به هاوسهرگیرییهكی «ناشهرعیو بهتاڵو نایاساییو دژ بهبههای كۆمهڵایهتی» لهقهڵهم دهداتو داوا دهكات، دهقێكی ئاشكرای یاسایی تایبهت زیادبكرێت بۆ یاسای باری كهسێتی، كه بهئاشكرا مارهكردنی كاتی ژنان یاساغ بكات.
توێژینهوهكه بهزمانی عهرهبییهو ئهمساڵ 2008 لهلایهن مافپهروهر (سدیق محهمهد سهعید)و پارێزهر (ئومێد محهمهد مستهفا)، وهك بهشێك لهپێداویستییهكانی بهدهستهێنانی پلهی بهكالۆریۆس لهیاسادا، بهسهرپهرشتی (د.خالید محهمهد ساڵح) ئامادهكراوهو ئهنجومهنی كۆلێژی یاسای زانكۆی سلێمانیش به پلهی «باڵا» وهریگرتووه. ناونیشانی توێژینهوهكه «زواج التحلیل أحكامه واثاره بین الفقه والقانون»هو له 27 لاپهڕه پێكدێتو زیاتر له 40 سهرچاوهی جۆراوجۆری تێدا بهكارهێنراوهو ئهمهی خوارهوه پوختهی ناوهڕۆكو تهورهكانییهتی:
س / مالبةري ياسا
درێژهی بابهت...
|
بەهـــــــــــار كەمال | |||||
|
|
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
www.parezar.tk
------------------------------------------------------------------------------------------------------
|
سةر جاوة // http://www.knwe.org/Direje.aspx?Cor=10&Besh=Araste&Jimare=4748
كوردستاني نويي
چرای یاسا...بهشی یهکهم
ياسا بيرتييه له كۆمهڵێك بنكه (قاعده)، كه پهيوهندى كۆمهڵايهتى و ئابورى و بازرگانى نێوان تاكه كهسهكان ڕێكدهخات ههروهها نێوان تاكه كهس و دهوڵهت ههميشه پێويستى بهگۆڕان ههيه به پێى پێشكهوتنى سيستهمى كۆمهڵايهتى و ئابورى و زانستى كۆمهڵ، چراى ياساش تهرازوى دادپهروهرى يه (عدالهت) ئهگهر ياسا بهيهك چاو جێبهجێبكرێت بهسهر ههمواندا و سهروهرى لهلايهن دهسهڵاتى جێبهجێكردنهوه بپارێزرێت، ئهوا ئهو چرايه به ڕوناكييهكهى باوهش به ههموو چين و توێژێكى كۆمهڵ دهكات بهتايبهتى چينى ههژار و ئهكهسانهى كه سادهترين مافى ژيانيان لێ زهوتكراوه.
كهواته به مهشخهڵى دادپهروهرى ههميشه سهروهرمان ببێت و جێبهجێكردنى ياساش ئامانجمان بێت بۆ ئهوهى تاوان و گهندهڵى و چهوساندنهوهى مافى مرۆڤ نهمێنێت و بهرهو كۆمهڵگايهكى شارستانى و يهكسانى بڕۆين، تاوهكو چيتر فهرمانبهر بههۆى كهمى موچهوه نهناڵێنێت و گهنجهكانمان لهبهر بێكارى و نهبونى موچهى بێكارى ڕێگاى تاوان نهگرنهبهر و ڕێكخراوه ڕێكخراوه جيهانييهكان له كاتى نوسينى ڕاپۆرتهكانيان سهبارهت به ڕهوشى جێبهجێكردنى مافى مرۆڤ له زيندانهكانى كوردستاندا كه زۆر بهخراپى باس له بارودۆخى ئهو زيندانيانه دهكهن با لهمهولا له نوسينهكانياندا كوردستان بخهنه ڕيزى ئهو وڵاتانهى كه مافى مرۆڤ پارێزراوه بۆ زيندانييهكان.
چرای یاسا...مافی ژن له ڕوانگهی یاسادا...بهشی دووهم
پارێزهر : دانا جهمالمافى ژن ههميشه يهكێك بووه لهو بابهتانهى له كۆمهڵگاى ئێمهدا وهك بابهتى ڕۆژانه له دهزگاكانى ڕاگهياندن و ڕێكخراوهكانى ژنان باسى لێوه دهكرێت و ڕاو بۆچونى زۆر دهوترێت نمونهى زيندوى زۆريش دهخرێته ڕوو، سهبارهت به پێشێلكردنى ماف و ئازادى ژن ههر له ئهتككردنى ژن به لوت بڕين تا باوك و برا سالارى. كهواته جێبهجێ نهكردن و دان پێدانهنان به مافى ژن پهيوهندى به كهسانى ناو كۆمهڵگاوه ههيه نهك ڕێكخهرى ئهو مافانهى كه ياساييه. گرنگترين مافى ژن بريتييه له مافى هاوسهرى كه دهست نيشان كراوه له چوارچێوهى ياساى بارى كهسێتى عێراقى ژماره 188 بۆ ساڵى 1959پێكهاتووه له:-
1- مارهيى: مارهيى له شهريعهى ئيسلامى دا ئهو ماڵه يان پارهيهيهكه پياو دهيدات به ژن بههۆى گرێبهستى هاوسهرگيرييهوه كهبه زۆرى خۆى له ئاڵتوندا دهبينێتهوه، قورئانى پيرۆز ناوى ئهوهى ناوه (صدقه) به پێى ئايهتى پيرۆزى (وآنوا النسا صدقا تهن نحله) مارهيى مهرج نييه ئهو بڕهى ههردوولا ڕێكهوتوون لهسهرى بهيهكجار بدرێت، بهڵام لاى ئێمه بهزۆرى دهكرێت به دووبهشهوه مارهيى پێشهكى كه بۆ ژن دهكرێت لێى ناسهنرێتهوه دواى گواستنهوهى، بهڵام مارهيى پاشهكى ژن له دووحاڵدا وهردهگيرێت ئهگهر تهڵاق ڕوويدا له نێوانياندا يان بهمردنى مێردهكهى.
2- نفقه: له مادهى 58ى ياسای بارى كهسێتى دا هاتووه كه كه نفقهى ههر مرۆڤێك له ماڵى خۆيهتى تهنها ژن نهبێ نفقه لهسهر مێردهكهيهتى. پێويسته لهسهرمێرد نفقهى ژنهكهى بگرێته ئهستۆ له ڕۆژى ژن و مێردايهتى، وه ئهگهر ژنهكه لهماڵى باوكيشى بێت وهێشتا نهشى گواستبێتهوه، ئهو نفقهيه بهردهوام ههتاوهكو مردنى مێرد يان تهڵاقدان. نفقهش بريتييه له خواردن و جل و بهرگ و نيشتهجێ بوون و كرێى پزيشك، ئهگهر مێرد ئامادهنهبێت نفقهى ژنهكهى بكات ئهوا دهبێته قهرزێك له ئهستۆيدا ژنهكهى دهتوانێت لهڕێگاى بهرزكردنهوهى داوايهك له دادگا داوابكات ئهوكاته دادگاش ههموو شتێك نفقهيهكى كاتى بۆ ژنهكه دهبڕێتهوه بهسهر مێردهكهيدا به پێى توانايى دارايى. ئنجا ژنهكه دهتوانێت داواى نفقهى بهردهوام بكات لهسهر مێردهكهى. ههروهها ئهو نفقهيهى ڕابردوو كهنهيداوه. بهڵام ژن بهبێ هۆ ماڵى هاوسهرى بهجێبهێڵێت ئهوا بهپێى ياسا نفقهى ناكهوێت.
3- ماڵى شرعى: بريتييه لهو ماڵهى كه مهرجى ماڵى هاوسهرێتى تێدايه، ئهو پێويستيانهى ناوماڵ كه چاوپۆشى لێ ناكرێت ههبن وهك كهل و پهلى چێشتلێنان و ڕاخهر و كهل و پهلى ناوماڵى پێويست بهپێى توانايى دارايى مێردهكه بگونجێت. لهگهڵ داب و نهريتى ئهو كۆمهڵهى تێيدا دهژين. كهواته مێرد لهسهرشانێتى كه ماڵى شهرعى دابين بكات، پێويسته ماڵى شرعى تهنها بۆيهك ژن بێت. واته ئهگهر دووژن يان زياترى ههبوو نابێ لهيهك ماڵدا بيانژيهنێت، بهڵكو ههريهك ماڵى شرعى خۆى جيابێت، ههندێ مهرجى ترههن كهدهبێ ڕهچاوبكرێت بۆ ماڵى شرعى وهك ئهوهى دهبێت دوربێت لهماڵى باوك و كهس وكارى مێرد و دراوسێ كانى خهڵكى باش بن و زهرهريان بۆ ژنهكه نهبێت.
4- كهل و پهلى ناوماڵ: يهكێك لهو مافانهى ژن وهك هاوسهر دهيبات لهكاتى تهڵاق يان جيابونهوه له مێردهكهى له ڕێگاوه بريتييه له كهل و پهلى ناوماڵ. بهڵام كام كهلوپهل ؟ ئهو سێ جۆره كهل و پهلهى خوارهوه هاتووه.أ) ئهو كهل وپهلهى ژن مێردهكهى وهك مارهيى بۆى كردووه يان يان ژنهكه بهپارهى مارهيى كڕيويهتى.ب) ئهو كهل و پهلهى وهك ديارى ژنهكه بۆى هاتووه.ج) ئهو كهل و پهلهى له ژيانى هاوسهرێتى دا ژنهكه به پارهى خۆى كڕيويهتى.
5- مافى داواى جيابونهوه: ئاشكرايه كهمافى تهڵاق دان لهشهريعهتى ئيسلام دا تهنها بۆ مێرده، بهڵام بهپێى ياسايى بارى كهسێتى عێراقى ژن بۆى ههيه داواى جيابونهوه له مێردهكهى بكات له دادگا كه پێى دهوترێت (جيابونهوهى دادوهرى) -التفريق القچائى- ئهم مافهش له مادهكانى 40و 41و43دا دابين كراوه له ياساكهدا. ئهو هۆيانهش كه ژن دهتوانێت پشتى پآ ببهستێت بۆ داواى جيابونهوهى زۆرن بۆنمونه.أ) ئهگهر ئاژاوه و ناكۆكى لهنێوان ههردولادا ههبوو.ب) ئهگهر مێردهكهى ههستا بههێنانى ژنى دووهم بهبێ ڕهزامهندى دادگا.ج) مێرد زياتر لهدووساڵ ژنهكهى بهجێ بهێڵێت بهبێ هۆ.هۆى زۆرى تر ههيه لێرهدا ناوترى ههموويان باس بكرێن.
س / مالبةري ياسا
|
سازدانی: تاوی كۆمەڵایەتی | |||||
|
|
|||||
| س / تاوي كومةلايةتي |
وانهی یاسایی و پێویستی ههبوونی له سیستهمی نوێی پهروهردهدا
پارێزهر:ئارام ساڵح
ياساو گرنگى لهپێشخستنى كۆمهڵگهدا:ههر كۆمهڵگهيهك بيهوێت بهرهو پێشكهوتن و بهرهو بهمهدهنى بوون ههنگاو بنێت پێش ههموو شتێك پێويسته تاكهكانى هۆشيار بكاتهوه بهئهركهكانيان و بهمافهكانيان و بهياسا، ههروهها ناساندنيان بهڕێگاكانى پێشكهوتن كهئهمهش دووباره لهڕێگهى زيادكردنى رۆشنبيرى ياسايى تاكهكانهوه دهبێت، بۆ كۆمهڵگهيهكى دواكهوتووى وهك ئێمه لهئێستادا زۆر پێويستمان بهوه ههيه كهياسا ئاشنا بكهين بهسهرجهم چين و توێژهكانى كۆمهڵ بۆئهوهى لهداهاتوويهكى نزيكدا بتوانين كۆمهڵگهكهمان لهڕيزى ئهو كۆمهڵگهو وڵاتانهدا ببينينهوه كهياسا زامنكهرو بايهخى تايبهتى ههيه بۆ سهر رهوتى ژيان و بهرهوپێشچوون، لهئێستاى كۆمهڵگهى ئێمهدا گرنگترين فاكتهرێك كهبتوانين لێيهوه ياسا بهتاكهكان بناسێنين سيستمى پهروهردهو وهزارهتى پهروهردهيه، ئهمهش بهوهى كهلهڕێگهى خوێندنگهكانهوه وانهى ياسايى زياد بكرێت و لهسهرجهم قۆناغهكانى خوێندندا بوترێتهوه، ههرله قۆناغى پۆلى يهكهمى سهرهتاييهوه تادواقۆناغى زانكۆ ئهم ريز بهندييهش بهپێى پێشكهوتنى ساڵهكانى خوێندكار وانهى ياسايى بۆئاماده بكرێت لهلايهن ليژنهيهكى تايبهتهوه بهسوود بينين لهسيستمى وڵاتانى پێشكهوتوو، ئهگهر ئێمه بتوانيين ئهم ئهركه بهئهنجام بگهيهنين، ئهوا دهتوانين لهداهاتوودا كۆمهڵگهكهمان رۆشنبير بكهين و كێشهى كۆمهڵايهتى و كێشهى ياسايمان كهمتر بكهينهوه لهڕێگهى ياساوه، ئهوهى سهرنجى راكێشام ئهم بابهته بنووسم ئهوهبوو كهدهبينين زۆرينهى تاكهكانى ئێمه بهخوێندهوارو نهخوێندهوارهوه دهتوانين بڵێين زانيارى ياساييان 5% زياتر نييه، يان بۆ دهبێت بۆ يهكلايكردنهوهى كێشهكانمان پهنا بۆ ياسا نهبهين بۆ ههوڵى چارهسهرى عهشايهرى بدهين؟
كهئهمانه پێويسته سيستمى پهروهرده وهڵاميان بداتهوه چارهسهريان بكات، تاكى ئێمه بۆ ئاشنا نهبێت بهياسا، دهبينين چهندين خوێندكار پاش تهواوكردنى كۆلێجيش نازانن دادگا چييهو حاكم چييهو پارێزهر چييهو ياسا چي دهكات و ئهگهر كێشهيهكى ههبوو چۆن داوا بكات و چ مافێكى ههيه؟
پهروهردهو فێركردن و پهيوهندييان لهگهڵ ياسادا:درێژهی بابهت...
|
| ||||||
|
دوالیزمی پەیڕەوكارانی یاسا
|
مافپەروەر: بەهار كەمال | |||||
|
|
لاوازی هۆشیاری یاسایی بۆچی دهگهڕێتهوه
پارێزهر: ئارام ساڵحپێش ئهوهى بچمه ناوهڕۆكى بابهتهكهم بهپێويستى دهزانم كهپێناسهى ياسا بكهم ياسا بريتييه لهكۆمهڵێك قاعيدهى قانونى كه كارى بريتييه له رێكخستنى پهيوهندييهكان لهنێوان هاوڵاتيان و دهوڵهتدا ههروهها لهنێوان تاكهكاندا لهكاتى مامهڵهكردنهكانياندا ئهمهش بۆ ئهوهى كه كۆمهڵگه و ژيانى تاكهكان جێگيرو پارێزراو بێت له كهسانى خراپ و لادهر دواتر بهخشينهوهى يهكسانى و دادپهروهرى بۆ سهرجهم تاكهكان لهڕێگهى سهرچاوهكانى ياساوهو ههروهها گهڕاندنهوهى ماف بۆ خاوهن ماف، بهڵام لێرهدا جێگهى ئهوهيه كه بپرسين ئايا بۆچى تاكهكانى ئێمه لهڕووى ياساييهوه لاوازن و رۆشنبيرى ياساييان بۆچى لاوازه، لهم نێوهندهدا ئهوهى بهرچاو دهكهوێت ئهم لاوازييهى تاكهكانى كۆمهڵگهكهمان لهڕووى ياساييهوه تهنها كهسانى نهخوێندهوارو سادهى نهگرتۆتهوه، بهڵكو زۆرێك لهو كهسانهى كه بڕوانامهى پهيمانگاكان وتهنانهت زانكۆ شيان ههيه دهبينين لهڕووى ياساييهوه زۆر لاوازن بۆ گرێبهستێكى هاوسهرگيرى ساده دهبينين چهندين پرسيارى جۆراو جۆرت لێدهكرێت، يان بۆ نووسينى سادهترين داواكارى بۆ دامهزراوهيهك يان بۆ دادوهرێك دهبينين دهرچوانى زانكۆو پهيمانگاكان ناتوانن ئهو داواكارييهى خۆيان بخهنه سهر پهڕاوێكى ئهى فۆڕو بهناچارى پهنا بۆ داد نوسێك دهبهن كه پێدهچێت شههادهى سێى ناوهندى نهبێت،
بهڵام ئايا هۆكارى ئهم لاوازييهى خوێندكاران و دهرچووانى زانكۆو پهيمانگاكان دهبێت چى بێت؟ لاوازييهكه لهخۆياندايه يان له سهقهتى و ناتهواوى سيستمى پهروهردهدايه كه ئاشناى نهكردوون به ياسا و به بنهماكانى بۆ ئهوهى ئهوانيش بتوانن سوودى لێوهربگرن بۆ رايكردنى مامهڵهكانى رۆژانهى خۆيان، ئهوهى پێويسته بكرێت ئهوهيه كه لهتهمهنى سهرهتاييهوه خوێندكار رابهێنرێت به بنهما سهرهتاييهكانى ياساو دواتر پاش گهورهبوونى تهمهنى و بهرهو پێشچوونى لهقۆناغهكانى خوێندنيدا بهشێوهيهكى چڕتر ئاشنا بكرێت بهياسا و روونكردنوهى ياساكان وهك ياساى مهدهنى و ياساى سزادان و ياساى بارى كهسێتى و ياساكانى ديكهش لهگهڵ تواناى زهنى خوێندكاردا بگونجێنرێت و لهشێوهى پرسيارو وهڵامدا بخرێته بهردهمى و لهلايهن مامۆستاى ياسايى پسپۆڕهوه بۆى روونبكرێتهوه، ئهوهى كهلهسهر وهزارهتى پهروهردهيه بيكات بۆ بايهخدان بهياساو بتوانێت لهڕێگهى وهزارهتهكهيهوه رۆشنبيرى ياسايى ببهخشێته تاكهكانى ههنگاوى يهكهم دانانى وانهى ياسايى لهسهرجهم ئاست و قۆناغهكانى خوێندندا لهكاره يهكهمينييهكانييهتى دواتريش بهشێوهيهكى كردارى پێويسته خوێندكاران لهگهڵ مامۆستاى ياسايدا ببرێن بۆ دادگاكان و چۆنێتى ههستانى دادگا بهمامهڵهكان و بهكارهكانى روونبكرێتهوهو خوێندكار ئهو ترسهى لا بڕهوێتهوه كه نهدادوهر و نه پارێزهر ترسناك نين و ئهوانيشى وهكو كارمهندێكى ئهم حكومهته خزمهت دهكهن، چونكه چهندين جار بينيومه كه كهسانى خاوهن بڕوانامه بههۆى نهبوونى پارێزهرو لاوازى زانيارى ياساييانهوه مافهكانى خۆيان لهدهستداوه، لێرهوه دهگهڕێمهوه بۆ ئامانجى پهروهرده كه پێكهێنانى كۆمهڵگهيهكى تهندرووست و يهكسانى بهخشه دواتريش رۆشنبيركردنى تاكهكانه لهههموو ناحييهكان و دهروازهكانى ژيانهوه، بهڵام غيابى وانهى ياسايى لهسهرجهم ئاستهكانى خوێندندا و نهبهخشينى زانيارى ياسايى بهخوێندكاران دهبێت زيانى كۆمهڵگهو تاكهكان زياتر كێ بگرێتهوه، دواتر ئايا ئهم گرنگى پێنهدانه هۆكارێك نييه بۆئهوهى كه تاكهكان بكهونهههڵهوه بههۆى ئاشنا نهبوونيان بهياسا؟بۆيه بهبۆچوونى من كارى ههنووكهيى ئێستاى وهزارهتى پهروهرده بريتييه لهدانانى پلانێكى گونجاو بهسهرپهرشتى ليژنهيهكى پسپۆڕ لهوهزارهتى پهروهرده بۆ ئهوهى وانهى ياسايى بخرێته پڕۆگرامهكانى خوێندنهوه، چونكه ههتا رۆژێك زووتر تاكهكانى كۆمهڵگهكهمان بهياسا و به ئهرك و ماف و به مامهڵه ئيدارى و ياسايى و كۆمهڵايهتييهكان ئاشنا بكهين رۆژێك زووتلر پێشدهكهوين و لهكاروانى وڵاتانى ديموكراسخواز و مهدهنيدا دهبينينهوه، دواتر تاكه فاكتهرێك كه لهڕێگهيهوه تاكهكانى كۆمهڵگهكهمان هۆشيار بكهينهوه خوێندنگايه چونكه خوێندنگه ئهو مهنزڵهيه كه زۆرينهى تاكهكانى كۆمهڵى پێدا تێپهڕ دهبێت، لهگهڵ ههموو ئهمانهشدا بۆ كۆمهڵگهيهكى تازه گهشهسهندووى وهك كۆمهڵگهى كوردى بهبىَ بيانو و پاساو بۆ هێنانهوه پێويسته بير لهپڕۆژهيهكى لهم جۆره بكرێتهوه لهلايهن وهزارهتى پهروهردهوه، ئهگهر بگهڕينهوه بۆ لايهنه دهروونى و كۆمهلآيهتييهكهش ئهوا دهگهينه ئهو دهر ئهنجامهى كه ئاشناكردنى خوێندكاران به وانه ياساييهكان بهشێوهيهكى راستهوخۆ كاريگهرى دهكاته سهر كهمبوونهوهى كێشهكانى كۆمهڵگهو كهمكردنهوهى تاوان له كۆمهڵگهدا، دواتريش دهبێته هۆكارى زووتر بهڕوهچوونى كارهكانى هاوولآتيان لهدامهزراوه حكومييهكاند و ئاسانكاريكردن بۆ شفهرمانبهرهكانيش، چونكه ههتا تاكهكان ئاشنا ببن بهياسا و مامهڵه ياساييهكان دهتونين بڵين كێشهو قهرهباڵغى و لێك تێنهگهيشتن له دامهزراوهكاندا كهمدهبێتهوه، لهكۆتايدا هيوادارين كه وهزارهتى پهروهرده بايهخ به رۆشنبيركردنى تاكهكانمان بدات لهپێناو كۆمهڵگهيهكى ياسايى و شارستانيدا.
سایتی مەلبەندی 1
پێگهی یاسایی ناوزڕاندن له سایتهکاندا
پارێزهر:ئارام ساڵح
وهك ئاشكرایه لهگهڵ كرانهوهى كوردستان و هاوڵانییهكانیدا بهڕووى پێشكهوتن و تهكنهلۆجیا مۆدێرن و جیهانییهكاندا سهرهڕاى باشى و سوودو گرنگى ئامڕازهكانى مۆدێرنه دهبینین چهندین دهرهاویشتهى خراپى ئامێره پێشكهوتووهكان و ئامڕازه نوێیهكانى راگهیاندن دهبینین ئهوهى ئێمه لهم بابهتهدا دهمانهوێت تیشكى بخهینه سهر میدیاى ئینتهرنێتى و چۆنییهتى بهكارهێنانییهتى لهكوردستاندا و رهوایهتى و ناڕهوایهتى ئهم جۆره كارپێكردنهیه؟ دواتریش بهكارهێنانى ئهم تهكنهلۆجیا نوێیه ئابهم شێوهیهیى ئێستاى دهمانگهیهنێته چ ئاست و چ جۆره چارهسهرێك؟ئایا ناوزڕاندن لهپهیامى رۆژنامهنووسیدا چ پایهیهكى ههیه؟یان روونتر بڵێین ئایا پهیامى رۆژنامهنووسى ئامانجى چارهسهركردنى كێشهكان و هێنانهدى دادپهروهرى و خستنهڕووى راستییهكانه یان شێواندنى راستییهكان و قسهكردنه لهڕووى ههڵچوون و دووركهوتنهوهوهیه لهراستى و مهنتق؟دواتر دهپرسین ئایا ئهو سایتانهى بابهت بڵاودهكهنهوه تاچهند جێگهى متمانهى هاوڵاتیانن و تاچهند دهتوانن پهیامى رۆژنامهوانى بگهیهنن؟
لهڕووى یاساییهوه چ بهرپرسیارێتییهكیان ههیه لهكاتى تهشهیركردنداو دهرچوون لهیاساكانى رۆژنامهنووسى؟
ئهم پێشكهوتنه جیهانییه بهنرخهش ههروهكو ئامێره پێشكهوتووهكانى ترى زادهى مۆدێرنه لهوڵاتى ئێمهدا هێشتا ماویهتى بهئاراستهى سوودگهیاندن و خزمهتكردندا بهكاربهێنرێت، بهڵام ئهوهى كێشهى سهرهكى تاكى ئێمهیه ئهوهیه تائێستاش بهشێكى زۆرى تاكهكانمان لهچهمكى ئازادى و ئازادى رادهربڕین نهگهیشتوون و واههستدهكهن كهوتت ئازادى رادهربڕین ئیتر ئهم ئازادییه رههایهو هیچ سنوورو مهودایهكى نییه، ههركاتێك نووسین ههبوو ئهوا پێویسته ئازادى رۆژنامهوانیش ههبێت، ههركاتێكیش ئازادى رۆژنامهوانى ههبوو زۆر پێویسته كهسنوور بۆ ئهو ئازادییه دابنرێت و لهكاتى پێویستدا سزاى دهرچوو لهئازادى رادهربڕین بدرێت، بۆیه لهكۆتایى ئهم نووسینهدا پێمان باشه لهڕووى یاسایشهوه تیشكێك بخهینه سهر ئهم بابهته گرنگه، سهبارهت به بهرپرسیارێتى خاوهن خزمهتگوزاریهكانى ئینتهرنێت و ئاستى بهرپرسیارێتییان لهناوزڕاندنى كهسانى تردا لهڕێگهى تۆڕهكانى ئهوانهوه ئهوهى تائێستا یاسا جیهانییهكان لهسهرى كۆكن ئهوهیه كهخاوهنى ئامادهكارییهكانى خزمهتگوزارییهكان لهسهر تۆڕهكانى ئینتهرنێت بهبهرپرسیار دانانرێن لهكاتێكدا ئهگهر زانیارییان لهسهر ناوهڕۆك و كرۆكى ئهو بابهته نهبووبێت كهنایاساییهو ناوزڕاندنى تێدایه، بهڵام بهپێچهوانهوه ئهگهر هاتوو سهلمێنرا كهئاگاداربوون و دهستیان ههبووه لهدابهزاندنى بابهته ناوزڕێنهرهكهدا ئهوا دهبێت قهرهبووى مادى و معنوى كهسه زیان لێكهوتووه، كه بدهنهوه كهبههۆى تۆڕهكهیانهوه تووشى زیان هاتووه، دواتریش ئهگهر تهماشاى یاساى عیراقى لهتاوانهكانى بڵاوكردنهوه لهچاپكراوه ناخولهكیی كار بهبهرپرسیارێتى بهدوا یهكدا هاتوو بكهین ئهوا دهبینین لهماددهى(82)ى یاساى سزادانى عیراقى ژماره(111)ى ساڵى(1969)دا هاتووهو دهڵێت(ئهگهر نووسین یان وێنه یان رێگاكانى ترى دهربڕین كهبۆ ئهنجامدانى تاوانهكه بهكارهاتبوون لهدهرهوهى وڵاتدا كرابوو یان بڵاوكرابووهوه یان نهتوانرا ئهنجامدهرى تاوانهكه بناسرێت ئهوا هێنهرو چاپكهر سزا دهدرێن، بهوپێیهى كهبكهرى تاوانهكهن، ئهگهر ئهوهش لهتوانادا نهبوو ئهوا فرۆشیارو دابهشكهرو ههڵواسهر، ئهوهش لهكاتێكدا دهبێت كهلهبارودۆخى داواكهدا دهرنهكهوتبێت كهلهتوانایاندا نهبووه شارهزا بووبن لهتهواوى ناوهڕۆكى نووسینهكه یان وێنهكه یان رێگهكانى دیكهى دهربڕینهكه) لێرهشهوه دهتوانین بڵێن یاساى عیراقیش ههمان ههڵوێستى یاسا جیهانییهكانى ههیه سهبارهت بهناوزڕاندن چونكه بهپێى ئهو ماددهیهى سهرهوه ئهگهر خاوهنى خزمهتگوزارییهكان لهتوانایاندا بووبێت رێگهبگرن لهبابهتى ناوزڕێنهر و نهیانكردبێت ئهوا بهپرسیار دهبن وهك ئهوهى لهیاسا جیهانییهكاندا ههیه.
سايتى مه لبه ندى 1
یاسا
عیزهدین
ژمارهكانی (ئاسۆ)م له بهردهمدا نییه چهندجاریش پهیمانیاندا كه ژمارهكانم بۆ بێنن، یا هیچ نهبێ ئهو ژمارانهم بۆ چاپ بكهن كه نووسینهكانی خۆمیان تێدایه، ئهویش نهبوو، ئهم سهرهتایهشم بۆ ئهوهیه كه ببێت به داوای لێبووردن بۆ دووبارهبوونهوهی ههندێ شت كه بیرم چووبی كهوا لهمهوبهر نووسیومن.
جارێ باسی (یاسا) بكهم.
پۆرۆفیسۆر فهرهیدوونی جونهیدی جارێك پێیووتم ئێوه وشهی (قانوون)ی عهرهبیتان سڕیوهتهوه، گوایه عهرهبییه.
(وهك عهرهبی گلاوبێت – 4.م)، بهڵام وشهی (یاسا)ی توركی یاجوغتاییتان خستوته جێی، گوایه ئهمهیان كوردییه. با بۆ ئهمهش سهیرێكی (فهرههنگ) بكهینهوه.
بۆ (قانوون) ههژار دهڵێ: "قانون" 1- ڕێوشوێنی ناو كۆمهڵ. 2-ئامرازێكی مۆسیقا. (به فارسییهكهی دهڵێ: 1- "قانوون" أز الات موسیقی. (واته: قانوون –ی ههر لهلا فارسییه).
ئایهتووڵڵای مهردۆخی له (فرهنگ مردوخ)دا به كوردی قانووی بهدهستوور و یاسا و ڕهوشن لێكداوهتهوه، بهڵام به فارسی 12 مانای بۆ نووسیووه. كه (كانوون و یاسا)شی تێدایه.
|
ههرچی به عهرهبییه ئهو ههر (رسم، قاعده، قانوون)ی بۆ داناوه. جگهرخوێن لێكیداوهتهوه قانوون چییه و پێوهندیی به (دهستوور)هوه چییه و دهڵێ: له ئهوروپاوه هاتووه. ئهوهشی لهبیرنهچووه كه ئامێری مۆسیقایه و دێڕێكی مهلای جزیریشی كردووه به بهڵگه: ئاسۆ |
خیانهتی هاوسهرێتی و ههڵوێستی یاسا
پارێزهر: ئارام ساڵح
وهك ئاشكرايه گرنگى و مههامى ياسا خۆى لههێنانهدى دادپهروهرى كۆمهڵايهتى و بهخشينهوهى يهكسانى و ئازاديدا دهبينێتهوه بۆ سهرجهم تاكهكانى كۆمهڵگه لهپێناوى ئاسوودهيى و بهسهر بردنى ژيانێكى دوورله نهبوونى هاوسهنگى و رانهگرتنى پێوهره مرۆڤايهتييهكان، چونكه سروشتى مرۆڤ وههايه ئهگهر ياسايهك نهبێت بۆ رێكخستنى ئيش و كارهكانى ژيانى رۆژانهى و بهئاگا هێنانهوهى لهناتهواوييهكان و سهرپێچييهكان ئهوا بهدڵنياييهوه رۆژانه زۆر ههڵه دهكات دواتريش پێويسته ياسا بهپێى سهرپێچييهكان سزا بسهپێنێت و سزا بهو كهسانه بگهيهنێت كه شياوى سزان، له جۆرى ماددى و مهعنهوى ئهگهريش ياسا نهيتوانى وهك پێويست بهم كارانه ههستێت ئهوا شان بهشانى لاوازى ياسا كهموكوڕى له خانهو پێكهاتهكانى ژياندا سهر ههڵدهدات و ياسا ئهو بايهخه گرنگهى نامێنێت و ئهو كارهى كه پێويسته ياسا پێى ههڵبستێت ناتوانێـت وهكو خۆى ئهنجامى بدات، ئێمه لێرهدا باسى تهنها دوو مادده له قانونى عقوباتى عيراقيدا دهكهين كه ئهم دوو ماددهيه تاڕادهيهكى زۆر ناتهواوى و لاوازييان پێوه دياره،
له ماددهى (41) دا رێگه دهدات بهپياوان بهناوى تائديب و تهمێكردنهوه دهتوانن له هاوسهرهكانيان بدهن بهڵام حسابى بۆ ئهوه نهكردووه كه ئهمه بهجۆرێكى ديكه توندوتيژى و كێشهى زۆرى خێزانى لێدهكهوێتهوه لهبرى ئهوهى ياسا پياوان فێر و پابهند بكات بهزمانى ديالۆگ وئهقڵ مامهڵه لهگهڵ هاوسهرهكانياندا بكهن بهڵكو بهپێچهوانهوه بهپێى ماددهى ياساى رێگهيان پێدهدات لههاوسهرهكانيان بدهن باياسا ناسان پێمان بڵێن له چ رێكهوتننامه و پهيماننامهيهكى جيهانى تايبهت به مافهكانى مرۆڤدا رێگه به پياوان دراوه به ههر بيانويهكهوه بێت كه لهخێزانهكانيان بدهن؟نايهكسانى و چهوساندنهوهو پێشێلكردنى ئازادييهكان لهژێر سێبهرى ياساكاندا كهئهوانيش خۆيان لهماددهو بڕگه ياساييهكاندا دهبيننهوه كێشهو پاڵنهرێكه بۆ توندوتيژى چهوساندنهوهى ژنان، چونكه ههر كردارێك كهياسا پاڵپشتى كرد و رێگرى لێنه كرد ئيتر ئهو كرداره كهواته كردارێكى تهندروست و رێگه پێدراوه و ناياسايى نييهو مهشروعه، بۆنموونه لهماددهى 41دا رێگه دهدات بهپياو كه لههاوسهرهكهى بدات، بهڵام بهمهرجێك ئهو لێدانه بۆ تهمێكردنى بێت، ئايا ياسا پێمان ناڵێت لێدان بۆ تهمێكردن چ جۆرێكه يان چارهسهرى كێشه بهلێدان دهكرێت يان به حيوار؟بۆيه كاتێك كهياسا داڕێژهران كه ياسا يهك دادهڕێژن پێويسته ئاگادارى ئهوه ببن كه ئاسهوارى ياساكه چى لێدهكهوێتهوه يان حيكمهت و فهلسهفهى ئهو ياساو مادده ياساييانه دهبێت چى بێت كه ئهوان ئيلزامى دهكهن له سهر تاكهكانى كۆمهڵگه.
بۆيه ئهوهى بهديدهكرێت له ياساكانى عيراقدا ئهوهيه كه ئهقڵێكى بهحتى پياو سالارى تهحهكومى كردووه بهسهر ياسا دارێژهراندا، دواتريش زاڵبوونى ئهقڵى خێڵ گهرايى و عورفى خێڵهكيانه رێگهى بهياسا داڕێژهران نهداوه وردترو هۆشيارانهترو واقعيانهتر مامهڵه لهگهڵ ژندا بكهن و لهياساكاندا مافى تهواوهتى خۆيانيان پێبدهن، لهماددهى 409دا دهڵێت( ئهگهر پياو لهحاڵهتى خيانهتى زهوجيدا ژنهكهى خۆى بينى لهگهڵ پياوێكى تردا بههۆى ههڵچوونى دهروونييهوه ژنهكهى خۆى كوشت يان پياوه زيناكارهكه يان ههردووكيانى كوشت ئهوا ئهمه بهپاساوێكى سوككهر بۆ پياوهكه دادهنرێت، بهڵام ئهم مافهى نهداوه بهژن بۆيه جێى خۆيهتى بپرسين ئهو جياوازى و ناتهواويانه كه ياساكانى عيراقدا ههيه مايهى ئهوه نييه كه پهرلهمان بخاته بهر نهشتهرى بيروڕا گۆڕينهوه و لهچوارچێوهى ههمواركردندا بهپێى واقيعى ئێستا و پێشكهوتنهكانى كۆمهڵگه بيانگونجێنێت بۆ زياتر به خشينهوهى دادپهروهرى كۆمهڵايهتى و به ديهێنانى مههامهكانى ياسا لهنێوان ههردوو رهگهزهكهى كۆمهڵگهدا و كهمكردنهوهى زياترى ئاريشهو خهمهكانى ژنان و دوورخستنهوهيان له ئازاردانى جهستهيى و دهروونى و بهخشينهى ژيانێكى ئاسووده پێيان.
سایتی مەلبەندی1
س / مالبةري ياسا
|
|
* ژاكاو ئیبراهیم | |
|
دهوری پارێزهر لهسهرخستنی دادگادا
ئاشكرايه وڵات ڕۆژبهڕۆژ گرنگى دهدات به دادپهروهرى بۆ ئهوهى بگات به وڵاتێكى ياسايى بهو مانايهى كه ههوڵدانى زۆر ههيه بۆ پارێزگارى كردن له مافهكانى خهڵك و باشكردنى پهيوهندى ياسايى نێوان تاكهكانى كۆمهڵگا.
وه ههوڵدان بۆ فراوانكردنى ياسا و چاكسازى ياسايى لهوڵات كه ئهمهش ڕۆڵى دادگا زۆر تر و بهرچاوتر دهبێت له چارهسهركردنى كێشه كۆمهڵايهتييه ياساييهكان كهدهخرێنه بهردهم دادوهر و بهمهبهستى چارهسهركردنيان هاوكارى پارێزهر وه ههوڵدان بۆ كۆتايى هێنانى ناكۆكييهكان بهشێوهيهك كهنهبێته هۆى ملل لهلايهن هاوڵاتيانهوه ئهمهش وهك ئهوهى ههوڵى بۆ بدرێت بۆ زوو چارهسهركردنيان . له كاتێكدا زۆرجار ئهو بڕيارهى كهلهلايهن دادوهرهوه دهردهچێت لايهنهكانى داواكه بهدڵيان نابێت. بۆيه ههريهك لهولالايهنانهى بۆيان ههبێت بهشێك يان ههموو بڕيارهكه جێبهجێبكهنهوه (تنفيز) و زۆرجار يهكێك يان ههردوو لايهنهكه زهرهرمهند دهبن كه ئهمهش بهو هۆيهى كه دادوهر أعتماد دهكاته سهر ياساى نوسراو بۆيه پێويسته لهسهر ههردوو لايهنى داواكه كه ئهم بڕيارهى دادوهر بهوپهڕى دڵفراوانى پهسهند بكهن بۆ ئهوهى لايهنهكان بتوانن بهردهوام بن لهسهر ههڵسوكهوتهكانيان لهدهرهوهى دادگادا و ههوڵدان بۆ بهردهوام بوونى ژيانى ڕۆژانهيان و چاككردنى بارى ئابورى و كۆمهڵايهتى له ڕێگهى دادگاوه بۆ ئهوهى لهم كاتهدا دادوهر توشى ههڵه و بڕيارى ههڵه نهبێت پشت بهست بێت به توێژهرهوهى ياسايى و دادوهرى و كۆمهڵايهتى و سياسى وهك له ئهمريكا ئهم حاڵهته دهبينرێت و زۆر وڵاتى تريش ئهمهش بۆ دهسكهوتى باشترين و زۆرترين دادپهروهرييه له كۆمهڵگادا بۆ سوككردنى ئهركى دادوهر له زۆربهى بابهتهگرنگهكان وه رۆڵى باش ههيه له جوانكردنى ڕوى ياسا و دادگا و پهيوهندييهكۆمهڵايهتييهكان.
وه له زۆربهى وڵاتانى ئهنگلوسهكسۆنى دا واباوه ئهو بابهته گرنگانه زۆربهى ههرهزۆرى دهخرێته بهردهم پسپۆڕانى ڕێكخراوه نێودهوڵهتييهكان بۆ فكر بهمهبهستى دۆزينهوهى باشترين چارهسهر بۆ ئهم كێشه گرنگانه به تايبهت بۆ تحكيم و يهكلاى كردنهوهى ئهم جۆره كێشانه.
ئهو ڕۆڵهى كه پارێزهر دهيبينێت لێرهدا دهردهكهوێت كه ههڵدهسێت به بهرگرى كردن له لايهنى خاوهن ماف و لهسهر حهق بۆ گهڕاندنهوهى ماف بۆلاى خاوهن ماف بهتايبهت له كێشه ناوخۆييهكان ،كه پشت به پارێزهر دهبهسترێت بۆ وهرگرتنهوهى ههق، لايهنهكانى كێشهكه زۆرجار پهنادهبهنه بهركهسێك بۆ ئاسانكردنى كێشهكانيان ئهو كهسهش پارێزهره، چارهسهر و ئاسانكارى بۆ زۆربهى كێشهكانيان لايهواتا لێرهدا دادگا پێويستى زۆرى به پارێزهر دهبێت بۆ چارهسهركردن و يهكلاى كردنهوهى ههموو ئهو كێشانهى كهدهخرێته بهردهم دادگا بهمهبهستى چارهسهركردنيان دادوهر لێرهدا هيوايهكى تهواوى دهكهوێته سهر پارێزهر و بۆ ئهم مهبهسته، چونكه ئهگهر پارێزهر نهبێت چارهسهركردنى كێشهكه لهلايهن ههردوولايهنهكه زۆر قورس دهبێت و زۆربهى جارهكان ناگهن بههيچ ئهنجامێك بۆ چارهسهركردنى ئهم كێشانه. وه زۆربهى جار ئهگهر ئهو دوولايهنه بيانهوێت كێشهكهيان چارهسهربكهن لهبهردهم دادگاد تهنازول لهمافهكانيان دهكهن بۆ يهكترى بهمهبهستى چارهسهرى پێويست بۆ كێشهكانيان به ههمانشێوه به ئاگادارى و پشت بهستن به پارێزهر بۆ دڵنيابوون له بنهبڕكردن و چارهسهرى كۆتايى ئهو كێشهيه ئهويش به واژۆى دادوهر كێشهكه بنهبڕدهكرێت و دڵنيا دهبن لێى.
پارێزهر : شێردڵ یاسین PUKM1
تیۆرهكانی دادپهروهری
تیۆرهكانی دادپهروهری گرنگی دهدهن به پرسی فهلسهفی دهربارهی ماهیهتو چیبوونی خودی دادپهروهری. چهمكی عهدالهت, ههوڵدانه بۆ بهدهست هێنانی بهشی ههرهمهزنی بونیادی ئهخلاقی لهتیۆری دیموكراسیدا, وبهتایبهتی لایهنی دادپهروهری كۆمهڵایهتی (پرسی دابهشكردن) رێگای گونجاو بۆ دابهشكردنی بهرژهوهندیو بهرپرسیاری هاوكاری لهسیستهمی دیموكراتیكدا ڕۆشن دهكاتهوه.
نزیكایهتی نێَوان ههردوو پرسی دیموكراسیو دادپهروهری لهپهیوهندی هاوبهشی ئهوان بهرامبهر بهبنهمای (یهكسانی) پهیدادهبێت. لهو سهردهمهوه كه ئهرستۆ لهسهدهی چواری پێش زایین, لهكتێبی (سیاسهت) دهربارهی عهدالهت نووسیویهتی, ئیدی بهگشتی ئهوه پهسهندكراوه كه ههوڵدان بۆ رۆشنكردنهوهی تیۆری دادپهروهری بهشێكه لهپێناسهو شیكردنهوهی ڕێگاو چهمكی یهكسانی. ههرلهم ڕوانگهیهشهوه, بڕواهێنانو سهلماندنی یهكسانی دهبێته مهرجی بنهڕهتی بۆ دیموكراسی. ئهمهش ههمان دیدگای تیۆرمهندی سیاسی فهرهنسی (ئهلكسی دوتوكفۆیل) لهناوهڕاستی سهدهی نۆزدهههم كتێبی (دیموكراسی لهئهمریكا), كه دهڵێ شهوقو تاوی خهڵك لهسهردهمی دیموكراسیدا, عهشقه بۆ یهكسانی.
چهمكی دادپهروهری لهسهردهمی سوكراتی (كتێبی كۆمار)ی ئهفلاتون لهسهدهمی چواری پێش زایین تا (جان رالز) فهیلهسوفی ئهمریكی هاوچهرخ, بههرهمهنده لهگرنگیدانی تایبهتی بهفهلسهفهی ئهخلاقو فهلسهفهی سیاسی. سوكرات دهڵێ:
س / مالبةري ياسا
له ڕۆژنامهی ئاوێنهی ڕۆژی چوار شهممه، بهرواری 6/1/2009 له لاپهڕهی بیروڕادا، بابهتێك لهژێر ناونیشانی (پهیامێك بۆ پهرلهمانتارانی وڵاتهكهم) به پێنوسی (كاك خهڵات عومهر) بڵاوبویهوه. نوسهر له بابهتهكهیدا داوا له پهرلهمانتاران دهكات حوكمی ئیعدام نههێڵنو بهشتێكی زۆر ناشیرین وێنای دهكاتو ئهڵێ (دزێوترین تاوانه له مێژووی دهوڵهتو دامهزراوهكانی حوكمڕانیدا، بهربهریانهترینو دڕندانهترین دیاردهی نهریتی بهڕێوهبردنی كۆمهڵگهیه، شهرعییهت بهخشینه به تاوان، بهناوی دادوهرییهوه. ئهوهی كه شایستهی زۆرترین ناوزڕاندنو سوكایهتی پێكردنهو ناویان ناوه (حوكمی ئیعدام)، جێی داخیشه یهكێك له ناشیرینترین نمونهی جێبهجێكردنی ئهو حوكمهش، شانۆكهی زیندانێكی حكومهتهكهی ئێمه بێتو ئهوهندهش قێزهون بێت، ههڵدانهوهی فایلهكهی شهرمهزارییهكی زۆری لێ بكهوێتهوه. (حوكمی ئیعدام) گهورهترین تاوانه كه دهوڵهت بهناوی دادوهرییهوه جێبهجێی دهكات). تێناگهم ئهم بهڕێزه به چ پێوهرێك حوكمی ئیعدامی وهك گهورهترینو دزێوترین تاوانو بهربهریانهترینو دڕندانهترین دیارده له قهڵهم دهدات؟ نازانم (كاك خهڵات) خوێندنهوهیهكی قوڵی ههبێ بۆ ئهم مهسهلهیه، یان پێدهچێت له دهرهوه بێتو باش بارودۆخی ئهم وڵاتهی بیرنهمابێت.. وهگهرنا بڕواناكهم ڕێگهی بهخۆی بدایه بهو ڕههاییه قسه لهسهر شتێك بكات كه زۆرترین قسهوباس ههڵدهگرێو چهندین لایهنی ههیه.
حوكمی ئیعدام له بنهڕهتدا نهك خراپه، بهڵكو باشترین ئامرازه بۆ بهرز ڕاگرتنی دادپهروهری، بۆ نیشاندانی دهسهڵاتی یاسا. پێموایه حوكمی ئیعدام وهكو چهك وایه كه ئهگهر بدرێته دهست نیشتمان پهروهرێك، بهرگری له نیشتمانهكهی پێدهكات، ئهگهر بدرێته دهست خائینێك خیانهتی پێدهكات. داواكارییهكهی كاك خهڵات پێدهچێت بۆ ئهو وڵاتانهی ڕهگو ڕیشهی عهشیرهتو خێڵی تێدانییه باشبێت، بهڵام بۆ كۆمهڵگهی ئێمه ههڵهیهكی زۆر گهورهیه، چونكه له كۆمهڵگهی ئێمهدا، تهنها لهسهر گومانێك چهندین خوێن دهڕژێتو ههڵهی تاكه كهسێك وهك ههڵهی عهشیرهتێك لێك دهدرێتهوهو بۆ یهكتری دهكهونه بۆسهوه. زۆربهی كێشهكان لهلایهن سهرۆك عهشیرهتو پیاوماقوڵانی عهشیرهتو خێڵهكانهوه یهك لایی دهكرێتهوه. حوكمی ئیعدام بهههموو پێوهرێك بۆ كۆمهڵگهی ئێمهو ئهو كۆمهڵگایانهشی هاوشێوهی ئێمهن، لوتكهی دادپهروهرییهو باشترین میكانیزمه بۆ پاراستنی گیانی ههزاران بێ تاوان، بۆ سنورداركردنی قهتڵو عام، بههێزترین زهنگه بۆ تاكهكانی ئهو كۆمهڵگهیه كه ئاگاداریان دهكاتهوه كۆتایی هێنانی ژیانی ههركهسێ واته كۆتایی هێنانی ژیانی خۆی. دڵنیام ئهم ترسه به هێزترین پاڵنهره بۆ سڵكردنهوه لهڕژانی خوێنی یهكتر، ئامۆژگارییهكی پراكتیكیشه تا بهچاوی ڕێزهوه سهیری ژیانی یهكتر بكرێت، لانی كهم ئهگهر شهڕێكیش دروست بێت جورئهت نهكهن بهو ئاسانییه دهستیان بچێته خوێنی یهك، وهك چۆن مرۆڤ ژیانی خۆی لا خۆشهویستو گرانه، ئاواش ژیانی كهسانی تر قورسو سهنگین سهیربكات.
ماهیهتو گرنگی فهلسهفهی ئیعدام لهوكاتهدا دهردهكهوێت كه دهبینین لهم كۆمهڵگهیهدا تهنها لهسهر گومان چهندین ئافرهت لهناو دهبرێ، نێرینهكانی ئهم وڵاته سهربهرزی خۆیان له كوشتنی خوشك یا ژنو خزمیاندا دهبیننهوه. كاتێ گومانێكیان لا دروست دهبێت، یا كچێكی فهقیرو بێ دهسهڵات دهبێته قوربانی سوڵحێكی عهشایهریو ئهو كچه وهك كۆیله مامهڵهی لهگهڵدا دهكرێت، چونكه لهبری خوێن بهخشراوه.
بهڕێزم مهگهر نازانی لای ئێمه كلتوری تۆڵهكردنهوه چهند ڕیشهیهكی قوڵی ههیه؟ لێره تۆڵهكردنهوه نیشانهی بوونو گهورهییو بهرزیو شكۆی ئینسانهكانه. بۆیه دهبینی كهسێك كهسێكی تر دهكوژێو ههڵدێ یان زیندانی دهكرێ دهستبهجێ لهلایهن خزمو كهسو كاری كوژراوهكهوه برای یا كوڕی بكوژهكه دهكوژرێتهوه. باشه به چ ویژدانێ ڕهوایه كهسێك لهسهر كێشهیهكی ساده كۆتایی به ژیانی كهسێكی تر بهێنێو دوای چهند ساڵێك زیندانی، به ئازادیو خۆبادانهوه به بهرچاوی دایكو باوكو براو كهسو كاری كوژراوهكهوه بسوڕێتهوه، ئیتر من باسی ئهوه ناكهم كه ئامارم لایه زیندانهكانی ئێمه سهدان كهسی تێدایه چوار پێنج كهسی كوشتووه. ههتا زیندانیی ههیه لهسهر ئهوهی كچێك ئامادهنهبووه شوی پێبكات، خۆییو دایكو باوكو براشی كوشتووه. ئایا ئهمانه حهقی خۆیان نییه به بهرچاوی ههموو خهڵكهوه دوای ئاشكراكردنو خوێندنهوهی تاوانهكانیان له سێداره بدرێن؟ كهسێك یاری به ژیانی خهڵكی بكاتو ههموو هیواو ئاواتهكانیان بخاته ژێر گڵهوه، ئایا ئهو كهسه مافی ژیانی ههیه؟ ئهزانم ئیعدام لهلایهن دهسهڵاته دیكتاتۆرهكانهوه دنیایه زۆڵمو ستهمی پێئهنجام دراوه، ههرئهمهش وێنهكهی ناشیرین كردووه، ئهگهرنا حوكمی ئیعدام ئهگهر بهشێوهیهكی عهدالهتو یاساییو بێ جیاوازی، دوای لێكۆڵینهوهی وردو پزیشكیی لهسهر حاڵهتی دهرونی ئهنجامدهری تاوانهكه، دهستنیشانكردنی هۆكارهكانی سهرههڵدانی تاوانهكه، حوكمی ئیعدام باشترین حوكمه كه ژیانی سهدان كهس له مهترسی ڕزگاردهكات، چونكه نمونه زۆره بكوژێك دوای ئازادبوونی له زیندان چهند كهسێكی تری كوشتووه. گونجاوترین چارهسهریشه بۆ چارهسهركردنی ئهو كێشهو گرفتانهی لهسهرهوه ئاماژهم پێكرد، چونكه یاسا خۆی ههستێ بهجێبهجێ كردنی سزای تاوانبار، ئهوكاته خهڵكی ناچار نابێ بهشێوهیهكی عهشوایی بیر لهتۆڵه بكاتهوه. بۆ ئهمهش نمونه زۆره، بكوژێك دوای تهواوكردنی ماوهی زیندانییهكهی، لهلایهن كهسو كاری كوژراوهكهوه كوژراوهتهوه. لهوێوه جارێكی تر كێشه سهری ههڵداوهتهوه. بگره كوشتنی تازهشی تێدا دروست ئهبێت. ئهگهر حوكمی ئیعدام ههبێ بهشێوهیهكی عادیل خوێنی قوربانیانی گومان، خوێنی چهندان كهسی بێ تاوان ههروا سوك تهماشا ناكرێ وهك له گۆڤاری گوڵاندا خوێندمهوه پهتاتهفرۆشێك دهكوژرێ، تهنها لهسهر ئهوهی پهتاته بهنرخێكی زیاتر دهفرۆشێت به ژنێك، ئایا سوكبوونی خوێنی مرۆڤ بهم ڕادهیه لهم وڵاتهدا هۆكارهكهی نهترسانو نهبوونی سزای ڕاستهقینه نهبێت، چییه؟
من پێچهوانهی كاك خهڵات، داوادهكهم له پهرلهمانتارانی ههرێمهكهم، ههوڵبدهن ئهو حوكمی ئیعدامهی ههیهو كاری پێناكرێ، داوای ئهكتیڤكردنی بكهن تا چیتر كچی فهقیرو بێ دهسهڵات نهبێته قوربانی قسهی پیاوماقوڵهكان. ئهم جهنگهڵهی بههێزو زاڵمی تێدا سهروهرهو ههژارو بێ دهسهڵات تیایدا ماف خوراوهو تۆقێنراوه، بگۆڕێ به وڵاتێك یهكسانیو دادپهروهری، ههژارو بێ نهواو جهرگ سوتاوه بێ دهسهڵاتهكان حهقو مافیان وهربگرنهوهو لهژێر سایهیدا بحهسێنهوهو كۆمهڵگه لهو كهسانه پاكبكرێتهوه كه لهبهر خاتری گهشتن به مهرامهكانیان، ئامادهن خوێنی چهندان كهس بڕێژن.
■ زانیار فهرهج
ڕۆژنامهی ئاوێنه
س / مالبةري ياسا
PNA - وهزارهتی ناوخۆی عێراقی فیدراڵ رایگهیاند، ههر بیانییهك بێته خاكی عێراقهوه به بێ رهزامهندی وهزارهتی ناوخۆ ئهوا به گوێرهی مادهی 10ی یاسای پاسهپۆرت و مانهوه رێوشێوێنی یاسایی له بهرامبهر دهگیرێته بهر.
دوای ئهوهی دوێنێ له قهزای فهلوجه رۆژنامهوانێكی بیانی دهستگیركرا به تۆمهتی ئهوهی رێگهی پێنهدراوه بێته ناو خاكی عێراقهوه، وهزارهتی ناوخۆی عێراقی فیدراڵ بهیاننامهیهكی دهركرد.
به گوێرهی بهیاننامهكه، ههر هاوڵاتییهكی بیانی به ههر پیشهیهك بێته ناو خاكی عێراقهوه به بێ رێگه پێدانی یاسایی له لایهن وهزارهتی ناوخۆی عێراقهوه ئهوا رووبهرِووی لێپرسینهوهی یاسایی دهبێتهوه.
له بهیاننامهكهدا هاتووه: ههر كهسێك به بێ رێگه پێدان له لایهن وهزارهتی ناوخۆوه كه تاكه لایهنی بهرپرسه لهو بارهیهوه ئهوا رووبهرِووی لێپرسینهوهی یاسایی دهبێتهوه و بهند دهكرێت و سزای ماڵی بهسهردا دهسهپێندرێت و پاشان رهوانهی وڵاتی خۆی دهكرێتهوه.
ئهم برِیارهی وهزارهتی ناوخۆی عێراقی فیدراڵ دوای ئهوه هات، كه رۆژنامهوانێكی ئیتالی له دهروازهكانی ههرێمی كوردستانهوه هاتبووه ناو عێراق و له فهلوجه دهستگیركرا به بیانووی نهبوونی رهزامهندی وهزارهتی ناوخۆی عێراقی فیدراڵ
|
مافپەروەر: بەهار كەمال | |||||
|
|
|||||
| س / تاوي كومةلايةتي |
|
سوارە حەمەد | |||||
|
|
کۆنوسی دانیشتنهکان و بهیاننامهکانی سهندیکا
- کۆنوسی دانیشتنی ژماره 13 له بهرواری 11-11-2010
-------------------
-------------------
بڕیار
لةدانيشتنى ذمارة ( 14 ) لةبةروارى 25/11/2010 سةبارةت بة هةلَبذادرنى ذوورةكانى سةر بةلقةكانى هةوليَر و كةركوك و دهؤك و سليَمانى ئةنجوومةنى سةنديكا لةطةلَ ستافى هةرضوار لقةكة كؤبوةوة دواى تاوتؤكردنى ضؤنيةتى دهقی بڕیارکه...
-------------------
بڕیار
سهبارهت به داواکاریهك بۆ دوباره وهرگرتنهوه وهك ئهندام له سهدنیاکا...
-------------------
ڕاپۆرت
ڕاپۆرتی شاندی سهندیکای پارێزهران له کۆنفرانسی UIA له ئهستهنبول
30/10 – 3/11/2010
-------------------
بڕیار
بهمهبهستی بهئاگاداربون لهکێشهو گرفتهکانی پارێزهران وه بۆئهوهی بهزوترین کات چارهسهربکرێن، ئهنجومهنی سهندیکا بڕیاری دا به دانانی سندوقی سکاڵا له گشت لق و ژورهکان، وه دانانی پارێزهرێکی ڕاوێژکار وهك بهرپرسی ئهو سندوقه که دهبێت ههموو مانگێك بیکاتهوهو سکاڵاکان ڕهوانهی سهندیکا بکات.
-------------------
بڕیار
سهبارهت بهڕاگهیاندنێکی گروپی سهربهخۆی پارێزهران که لهناوهڕۆکیدا چهندین تانهو قسهی نابهجێی تێدایه وهك (نایاسایی بوونی ههڵس و کهوتی سهندیکا بهدارایی و بهڕێوهبردنی سهندیکا وه سهرهڕای شێوازی تهواو نادیموکراسیانه له بهستنی کۆنگرهو ئهنجامدانی ههڵبژاردنی ئهنجومهنی سهندیکاو نهقیبی سهندیکا...هتد) ئهنجومهن دوای تاوتوێکردنی ئه ڕاگهیاندنه بڕیاری دا به ئیحالهکردنی ئهوانهی ئهو ڕاگهیاندنانهیان بڵاوکردۆتهوه بۆ لیژنهی 'انضباطی' سهندیکا بهمهبهستی ئهنجامدان و لێکۆڵینهوه.
-------------------
بڕیاری سهرۆکایهتی دادگای پێداچونهوهی ههرێم سهبارهت به بڕیاری ئهنجومهنی سهندیکا بهسوربون لهسهر جێبهجێکردنی ڕێنماییهکانی تایبهت به خولی ئامادهکردنی پارێزهران...درێژهی بڕیار
سةرجاوة / سايتي سةنديكاي باريزةراني كوردستان
*****************************************************************
چهند سایتێکی بهسوود
ئهنجومهنی سهندیکای تازه ي باريزةران بێکهاتووه لهم بهڕێزانه
سةرجاوة/ سايتي سةنديكاي باريزةراني كوردستان
چالاکیهکانی سهندیکاي باريزةراني كوردستان
سةرجاوة/ سايتي سةنديكاي باريزةراني كوردستان
رابؤرتى سةنديكاى باريَزةران كوردستان بؤ يةكةم كؤنفرانسى زانستى سةنديكاى باريَزةران
سةرجاوة/ سايتي سةنديكاي باريزةراني كوردستان
راثؤرتى دارايى و كارطيَرى سةنديكاى ثاريَزةرانى كوردستان بؤ كونطرةى ضوارةمى سةنديكاى ثاريَزةرانى كوردستان لة 14-16/7/2010
سةرجاوة/ سايتي سةنديكاي باريزةراني كوردستان
هةريَمى كوردستان - عيَراق
سةنديكاى ثاريَزةرانى كوردستان
رِيَنماييةكانى
رةفتار و تؤرظانيى (ئادابى) ثيشةى ثاريَزةريَتى
سةرجاوة/ سايتي سةنديكاي باريزةراني كوردستان
اتفاقية تقديم أستشارات قانونية سنوية
من منكم يعرف لماذا روب المحاماة اسود اللون ؟
حصانات و ضمانات المحامي ما بين الشريعة و القانون
درێژهی بابهت...
شخصية المحامي أو المستشار القانوني
قانون المحاماة العراقي
السبت 21 تموز (يوليو) 2007
درێژهی بابهت...رووداوه سه رسوور هينه ره كاني ياسا
دوای سێزده ساڵ بێ تاوان دهرچوون
PNA- دوو پیاوی چینی به تاوانی دزیكردن 13 ساڵ بهندكران و دوایی دهركهوت كه بێ توانبوون، بۆیه له بهرامبهر ئهو چهند ساڵهی بهندبوونیاندا برِێك پارهیان وهك قهرهبوو پێدرا.
نزیكبونهوهی جهژنی قوربان ملی 3 كەسى لەشمشێر رزگار كرد
ئاژانسی ههواڵی چینی نوێ لهسهر زاری پۆلیسی وڵاتهكهی بڵایكردۆتهوه، "جۆ شۆجۆن" كه كارمهندی نووسینگهیهكی گهیاندن بووه لهگهڵ هاورِێیهكی به ناوی "یوان هایكیانچ" له گوندێكی سهر به ههرێمی "هینان" دوای ئهوهی تاوانباركران به دزینی 8 ههزار و 200 یوان، كه دهكاته ههزار و 200 دۆلاری ئهمهریكایی، بهو تۆمهتهوه 13 ساڵ خرانه زیندان و ژیان له پشت شیشهكانی بهندیخانه بهسهربردن، بهڵام دوای ئهو چهند ساڵهیه دهركهوت كه بێ تاوانن.
سهرچاوه پۆلیسیهكه روونیكردۆتهوه، دزه راستهقینهكانی ئهو تاوانه پێش 5 ساڵ ئاشكرابوون، بهڵام دهسهڵاتی دادهوهری رهتیكردۆتهوه، كۆتایی به سزای سهر (جۆ و یوان) بێنێت.
سهبارهت به تاوانی دزیكردنهكهیان، له لێدوانێكدا "جۆ و یوان" بۆ رۆژنامهنووسان رایانگهیاندووه، كه لهژێر فشارێكی زۆر و زهبر و لێدانی بههێز ناچاركراون دان به تاوانێكدا بێنین، كه نهمانكردووه.
ههروهها دوای ئهو رووداوه ئهنجومهنی تهشریعی ناوخۆ داوایكرد دادگایی كردنهكه دووباره بكرێتهوه و چوار بهرپرس كه هۆكاربوون لهم سزایهی دهرههق به"جۆ و یوان" كراون، بڕیاردرا"جۆ و یوان" ههزار وهك قهربووی ئهو زیانهی لێیان كهوتووه برِی (360 یوان)یان پێ بدرێت.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
لیژنەی ئاشتەوایی نێوان خەڵك لەمەككە رەزامەندیی لەكەسوكاری 3 كوژراو وەرگرت بۆ ئەوەی لەبكوژی كوڕەكانیان خۆشبن و بەمەش ملی بكوژەكان لەپەڕاندن بهشمشێر رزگاركرا.
دادگای شاری مەككە لەماوەی پێشودا حوكمی ملپەڕاندنی بەسەر 3 كەسدا سەپاند كە ئیدانەكرابون بەكوشتنی 3 هاووڵاتی لە 3 حاڵەتی كوشتنی جیاجیادا. لەگەڵ نزیكبونەوەی دەستپێكردنی مەراسیمی حەج وجهژنی قورباندا، لیژنەی ئاشتەوایی نێوان خەڵك كە دەزگایەكی فەرمییە، توانیویەتی لێخۆشبونی كەسوكاری كوژراوەكان بۆ ئەم 3 حوكمدراوە وەرگرێت و بەم لێبوردنەش ملی ئەو 3كەسە لەپەڕاندن بەشمشێر رزگاركرا.
جێگای ئاماژەیە بەپێی یاسای سعودی كە لەشەریعەتی ئیسلامەوە سەرچاوەی گرتوە، سزای پیاو كوشتن كوشتنەوە و ملپەڕاندنی بكوژە بەشمشێر. بەڵام ئەگەر كەسوكاری كوژراو لێیخۆشبن ئەوە یاسا دەیبەخشێت.
Awena Newspaper
رووداونێت
ئهو كوڕهی كه تیزابی بهدهموچاوی خۆشهویستهكهی داكردبوو، لهلایهن دادگای سزادانی تاران حوكمی ئهوهی بهسهردا درا كه ههر دوو چاوهكانی دهربهێنرێتو ئهو پارهیهكیش لهبهرامبهر ئهو كارهی بداته كچهكه.
یهكێك له دانیشتووانی شارۆچكهی سهید خهندان دوای ئهوهی پۆلیسی لهوه ئاگادار كردهوه كه كورٍێك تیزابی بهسهر دهموچاوی خۆشهویستهكهیدا كردووه كه پێشتر وهڵامی نهداوهتهوهو ئهویش رقی لێ ههڵگرتووه، پۆلیس كوڕهكهی دهستگیركردو كچهكهش گهیێنرایه نهخۆشخانه.
ئهو كچه كه نێوی (ئامینه)یهو ئاماژهی بهوه داوه كه دوای ئهوهی وهڵامی ئهو كوڕهی نهداوهتهوه، بۆ تۆڵهسهندنهوه تیژابی به دهموچاویدا كردووه، ئهو كوڕه كه نێوی (مهجید)ه لهلایهن پۆلیسی 110 دهستگیركراو دوای لێكۆڵینهوهو داننانی به تاوانهكهی لهلایهن دادگای سزادانی تاران حوكمی ئهوهی لهسهر درا كه ههر دوو چاوی دهربهێنرێت.
ــــــــــــــــــــــــــــ*****************ـــــــــــــــــــــــــ*****************ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
زیندانییهك بههۆی قهڵه وییهوه ئازاد دهكرێت ؟؟؟!!!!...
دادگای ههرێمی كوێبیك له كهنهدا تاوانبارێكی گروپی بازرگانیی ماده سڕكهرهكانی بههۆی نهبوونی شوێنی گونجاو له زینداندا ئازاد كرد.
رۆژی 21/11 دادوهر له دادگای ههرێمی ناوبراو له لێدوانێكدا بۆ كهناڵهكانی راگهیاندن ئاشكرایكرد: تاوانبار (مایكل لایوانت) كه لهساڵی 2006 هوه به تۆمهتی بهشداریكردنی لهگهڵ گروپێكی بازرگانیی ماده سڕكهرهكان زیندانیكراوه، بهڵام ئێستا بههۆی زیادبوونی كێشی لهشی (205 كیلۆگرام) و نهبوونی شوێنی گونجاو له ناو زینداندا باری تهندروستی زۆر خراپه، لهبهر ئهوه مایكل مافی ئهوهی ههیه ئازاد بكرێت و لهجێگاو نوێنێكی فراواندا ژیان بهسهرببات.
لێپرسراوانی ههرێمهكه پێیان وایه مایكل پاش 3 ساڵ زیندانی چیتر ناتوانێت لهناو زیندان گوزهران بكات، پێویسته شوێن و كورسی تایبهتی بۆ دابین بكرێت، مایكل لایوانت پاش ئهو بڕیاره له وتهیهكدا دانی بهتاوانهكهی خۆی ناو وتی: كاتی خۆی كارێكی بهدڕهوشتم ئهنجامداوه بهڵام باجهكهیم دا، ئێستا ئارهزووی ژیانێكی نوێ دهكهم.
دادوهری دادگای كوێبیك رایگهیاند مایكل جگه له گرفتی كێشهكهی بهپێی راپۆرتی پۆلیس ههڵسوكهوت و مامهڵهی لهناو زینداندا باش بووه و ئهو تاوانهی كاتی خۆی ئهنجامیداوه تاوانی توندوتیژی نهبووه و له ژیانیدا سوودی بۆ دایك و هاوسهرهكهی ههبووه، ههروهها مایكل بهڵێنی داوه ئهو كاره دووباره نهكاتهوه بۆیه ئازاد دهكرێت و دهگهڕێتهوه ناو خێزانهكهی خۆی .
PUKmedia سةرجاوة
بههۆی خهولێكهوتنهوه دادگاییكردنی دوو تۆمهتبار دووباره دهكرێتهوه ؟؟!!!
PNA- دادگای ئوستڕالیا برِیاریدا دووباره دادگایی دوو تۆمهتبار بكاتهوه، كه به تۆمهتی قاچاخ كردن به ماده هۆشبهرهكان دهستگیركرابوون، بههۆی ئهوهی دادوهرهكه چهند جارێك له كاتی دانیشتنهكانی دادگادا خهوی لێكهوتوه.بهپێی ههواڵێكی (سایتی قهنات ) دادگای باڵا ئهمرِۆ پێنجشهممه رایگهیاند بههۆی خهوه لهكاتی دادگایی كردن بووه هۆی پهرتبوون و بێ ئاگابوونی دهستهی دادوهرانی دادگاییهكه.
بۆیه برِیاردرا دادگای كردنی ههر یهك له (رافایل سیزان و رۆبن ماس ریفادافیا) دووبارهبكرێتهوه، كه له ساڵی 2004 دا به بهندكردنی زیاتر له 10 ساڵ سزادرابوون.
+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+_+
ههندێ یاسا ی سه یري ده وله تاني جيهان ؟؟!!!
1_له وڵاتی سهنگافووره بنێشت خواردن قهدهغهیه...
2_له وڵاتی بهنگلادیش ههر قوتابییهک تهمهنی له 15 ساڵ زیاتر بێ ئهگهر قۆپی بکا ئهوا دهخرێته زیندانهوه....
3_له وڵاتی ئایسلهندا بوونی سهگی ماڵهوه قهدهغهیه...
4_له وڵاتی تایلهند پێویسته ههموو سینهماکان پێش پهخش کردنی فیلمهکه سروودی میللی بڵێن...
5_له دانیمارک خستنه ئیشی سهیاره مهمنوعه تا دڵنیا نهبی بزانی مناڵێ له ژێر تایهی سهیارهکهدا نهخهوتووه....
6_له سهدهی 16 و 17 له وڵاتی تورکیا خواردنی قاوه قهدهغه بووه،وه ئهگهر کهسێک دهستگیر بکرایه له کاتی قاوه خواردندا سزاکهی له سێداره دان بوو.
7_له وڵاتی بۆرما به کار هێنانی ئینتهرنێت بۆ خهڵکانی ئاسایی قهدهغهیه...
8_سهدان ساڵ پێش ئێستا گهر کهسێک بیویستایه وڵاتی خۆی به جێ بێڵێ و بڕوا بۆ وڵاتێکی تر له سێداره دهدرا....
9_له کاتی حوکمی تاڵیبان دا گۆرهوی سپی بۆ ئافرهتان قهدهغه بوو لهبهر ئهوهی سهرنجی پیاوانی ڕا دهکێشا...
+++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
PNA – دادوهرێكی دادگای تاوان سهرسوڕهێنهرترین سزای بۆ شوفێرێكی گهنج دهركرد و سزاكهش ئهوهیه شوفێره گهنجهكه له پای ئهو تاوانهی ئهنجامیداوه دهبێت بۆ ماوهی 20 كاتژمێر گوێ له مۆسیقا بگرێت.
ماڵپهڕی ئێرانیهكانی بهریتانیا (iranianuk) بڵاویكردۆتهوه، پۆلیسی هاتووچۆ
شۆفێرێكی گهنجیان به تۆمهتی بهرزی دهنگی تهسجیلی ئۆتۆمبیلهكهی به بڕی 150 دۆلار سزا داوه، بهڵام شۆفێرهكه پێی وابووه دهنگی تهسجیلهكهی بهو ئهندازهیه بهرز نهبووه كه ئهوان بهو جۆره سزای بدهن، بۆیه چۆته دادگا و شكاتی له پۆلیسهكانی هاتووچۆ كردووه.
ههڵبهت دادوهری دادگا بهر لهوهی بڕیار دهركات، گوێی له قسهكانی ههردوولا گرتووه و دواتر شۆفێرهكهی به تاوانبار داناوه و سهیرو سهمهرهترین سزای دهرههق دهركردووه و بهپێی سزاكه دهبێت ئهو شۆفێره بۆ ماوهی 20 كاتژمێر گوێ له مۆسیقای ئارام بگرێت.
ههروهها دادوهرهكه بهو شۆفێره گهنجهی وتووه: ئهگهر بۆ ماوهی 20 كاتژمێر گوێ له مۆسیقای كلاسیكی (بتهۆڤن) بگرێت، ئهوا سزا مادییهكهی له 150بۆ 30 دۆلار كهمدهكاتهوه
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
کتێبی یاسا
**********
نووسهر فرێدریک باستیا
پێشهکى
یاسا لهڕى لایداوه! لهگهڵ ئهویشدا هێزه پۆلیسییهکانى دهوڵهتیش بهلاڕێدا رۆیشتوون! من دهڵێم، یاسا نهک تهنها له ئامانجه بنهڕهتییهکهى خۆى لایداوه، بهڵکو وایلێهاتووه بهرهو ئامانجێکى تهواو پێچهوانه بڕوات! یاسا لهبرى ئهوهى جۆرهکانى چاوچنۆکی کۆنترۆڵ بکات، خۆى بووه به ئامڕازێک بهدهستیانهوه! ئێستا یاسا لهجیاتى ئهوهى له تاوان بپرسێتهوه، خۆى تاوانباره بهو خراپهکارییانهى دهبوو سزایان بدات!
ئهگهر ئهمه راست بێت، ئهوه زۆر مهترسیداره، منیش ئهرکى ئاکارییم داوام لێدهکات برا هاوڵاتییهکانم لهوه وریا بکهمهوه.
پهرتوکهکه به پی دی ئێف دابگرهسةرجاوة مالبةري ياسا
ناوی كتێب: سیستمی فیدڕالی لهچهند ولاتێكی جیهاندا
وهرگێڕانی: مهجید ئاسنگهر راوێژكار لهپهرلهمانی كوردستان
لهبڵاوكراوهكانی ئهنجومهنی نیشتمانیی كوردستان چاپی یهكهم 2008
دهستور
ناوی کتێب؛ دهستور
ناوی پهڕتووک؛ ڕۆحی یاساکان
ناوی کتێب؛ دامهزرانی ئهمریکا و دهستوورهکهی
